محمدحسین صفرزاده

روش شناسی علم طراحی، رهیافتی راه حل محور برای تعقیب پژوهش هایی است که فراتر از فهم وضع موجود، به دنبال خلق وضع مطلوب از طریق ارائه مصنوعات نوآورانه و بدیع است. با وجود کاربرد گسترده این روش شناسی در دیگر رشته های فنی و مدیریتی و البته گذشت بیش از دو دهه از نخستین پژوهش علم طراحی در حسابداری، ظرفیت آن به قدر مقتضی شناخته نشد، مگر در چند سال اخیر که با استقبال بی سابقه پژوهشگران حسابداری مواجه گردید. باهدف واکاوی روندهای موضوعی، شناسایی کنشگران اثرگذار و نیز نگاشت ساختار فکری و مفهومی پژوهش های حسابداری مرتبط با روش شناسی علم طراحی، در این پژوهش برای نخستین بار، با استفاده از فنون هم واژگانی، هم نویسندگی، مصورسازی نقشه علمی و ابرواژگان، به تحلیل کتاب شناختی 51 مقاله منتشره تا سال 2023 در مجلات نمایه شده در آخرین فهرست شورای رؤسای دانشکده های علوم مالی استرالیا در نرم افزارهای ووس ویور، مایکروسافت اکسل و زبان پایتون پرداخته شد. طبق یافته های این مطالعه، بیش از نیمی از تولیدات پژوهشی مربوط به سال های 2020 تا 2023 است که دلالت بر اقبال نوظهور پژوهشگران حسابداری به این روش شناسی دارد. غالب ترین حوزه های موضوعی در مقالات علم طراحی، حسابرسی و کنترل است که با کاربرد فناوری های نوین و تکنیک های تحلیل شناسی داده ها همراه بوده است. پراستنادترین اثر، مقاله «روش شناسی پژوهش علم طراحی و کاربرد آن در پژوهش سیستم های اطلاعاتی حسابداری» اثر گویدو گیرتس (2011) که تاکنون 140 استناد صرفاً در پایگاه داده اسکوپس دریافت کرده است. پرکارترین نویسنده میکلوس وسارهلی با 6 مقاله است که هم زمان بیشترین ارتباطات علمی را با سایر نویسندگان این حوزه داشته و دانشگاه محل فعالیت وی، یعنی دانشگاه ایالتی نیوجرسی امریکا، با 8 مقاله، پرکارترین دانشگاه شناخته شد. گویدو گیرتس با دریافت 177 ارجاع از دو مقاله خود، پراستنادترین نویسنده در حوزه علم طراحی در پژوهش حسابداری شناخته می شود که به این واسطه، دانشگاه متبوع وی یعنی دانشگاه دلور امریکا نیز پر استنادترین دانشگاه به حساب می آید. کشور امریکا مجموعاً با 33 مقاله و 555 ارجاع پرکارترین و پرارجاع ترین مقالات را به خود اختصاص داده است. مجله بین المللی سیستم های اطلاعاتی حسابداری با انتشار 20 مقاله و دریافت 464 ارجاع، بیشترین تعداد نشر و ارجاع را دارد. یافته های پژوهش حاضر، با آشکارسازی عوامل و روابط کتابشناختی و جهت گیری موضوعی پژوهش های علم طراحی در حسابداری، ضمن آگاهی بخشی به پژوهشگران و سیاست گذاران علمی از وضعیت و روند این روش شناسی، مبنایی برای توسعه و تعقیب پژوهش های راه حل محور و کاربردی در قلمرو حسابداری فراهم می نماید.

افشای اطلاعات یکی از مهم ترین جنبه های عملکرد و تصمیم گیری شرکت ها به شمار می رود. تصمیم های مدیران درباره میزان و نحوه افشای اطلاعات اثری جالب توجه بر تصمیم گیری های سایر بازیگران بازار خواهند داشت. هدف این پژوهش بررسی تأثیر افشای اطلاعات توسط شرکت های همتا بر تصمیم گیری مدیران در رابطه با سطح افشای شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران است. همچنین، نقش تعدیل گری وابستگی به تأمین مالی برون سازمانی بررسی شده است. روش پژوهش ترکیبی از نوع قیاسی و استقرایی است و داده های 113 شرکت از سال 1391 الی 1400 بررسی شده اند. نتایج این پژوهش نشان از آن دارد که افشای اطلاعات توسط شرکت های همتا به طرزی مثبت و معنادار بر افشای شرکت های تحت بررسی اثر دارد و اطلاعاتی که توسط همتایان منتشر می شود، به عنوان محرکی برای افشای بیشتر شرکت ها عمل می کند. همچنین، نتایج نشان داد وابستگی به تأمین مالی برون سازمانی نقشی تعدیل کننده در رابطه میان افشای اطلاعات شرکت های همتا و افشای اطلاعات شرکت ندارد؛ بنابراین، این ویژگی تأثیری چشمگیر در اثرگذاری همتایان بر افشای شرکت ها ندارد. این پژوهش با ارائه شواهدی درباره تأثیر افشای اطلاعات شرکت های همتا بر تصمیم های افشای شرکت ها، به گسترش دانش در حوزه افشای اطلاعات شرکتی کمک می کند. یافته های این مطالعه می تواند برای سیاست گذاران، سرمایه گذاران و مدیران شرکت ها در درک بهتر پویایی های افشای اطلاعات در بازار سرمایه ایران و اتخاذ تصمیم های آگاهانه تر مفید باشد.    

جهت گیری تحقیقات مرتبط با اصلاحات حسابداری در بخش عمومی طی سه دهه گذشته به طور قابل توجهی دستخوش تحول شده است. این مقاله باهدف تبیین روند تکامل پژوهش ها در زمینه به کارگیری حسابداری تعهدی در بخش عمومی تدوین شده و به شناسایی مسیرهای بالقوه برای تحقیقات آینده می پردازد. این مطالعه با مرور جامع ادبیات پژوهشی به بررسی پیامدهای منفی پذیرش حسابداری تعهدی در بخش عمومی و شناسایی زمینه های پژوهشی آینده می پردازد. نمونه مورد بررسی شامل ۱۰۶ مقاله بین المللی (۱۹۸۰–2022) از مجلات حوزه حسابداری و مدیریت بخش عمومی و 71 مقاله داخلی (۱۳۶۰–۱۴۰2) است. یافته ها نشان می دهد توجه به پیامدهای منفی حسابداری تعهدی در بخش عمومی در سال های اخیر افزایش چشمگیری یافته است. در سطح درون سازمانی، مقاومت در برابر تغییر، ازجمله ایجاد نفاق سازمانی و ترس ازدست دادن استقلال و افزایش سازوکارهای کنترلی، پرتکرارترین چالش ها بوده است. در سطح برون سازمانی نیز کاهش قابلیت اتکا و شفافیت، و تضعیف کنترل و پاسخگویی دموکراتیک، از مهم ترین پیامدهای منفی شناسایی شده اند. تحقیقات داخلی تاکنون عمدتاً بر امکان سنجی و موانع اجرای حسابداری تعهدی متمرکز بوده اند و بررسی مستقلی از پیامدهای منفی این سیستم انجام نشده است. این مقاله با مرور ادبیات حسابداری تعهدی در بخش عمومی، تحولات، نقدها و دیدگاه های مخالف را بررسی کرده و با شناسایی شکاف های پژوهشی، پیشنهادهایی برای تحقیقات آینده ارائه می دهد. این پژوهش با تمرکز بر شکاف های پژوهشی، به ادبیات اصلاحات حسابداری بخش عمومی افزوده و پیامدهای گسترده آن را برای سیاست گذاران، مانند دیوان محاسبات، برجسته می کند.

اهداف: رشد اقتصادی در ایران با سایر اقتصاد های نوظهور و توسعه یافته فاصله دارد. پیش بینی های اقتصادی حاکی از کاهش رشد اقتصادی در کشور ایران است. شرکت های سهامی عام بخش مهمی از اقتصاد ایران را شامل می شود، بهبود عملکرد این شرکت ها در فضای متلاطم سیاسی و اقتصادی کنونی، می تواند حرکت کشور به سمت توسعه یافتگی و افزایش رشد اقتصادی را بهبود بخشد. استفاده از روش های حسابداری مدیریت استراتژیک تاثیر قابل توجهی بر عملکرد شرکت ها دارد، پذیرش این تکنیک ها می تواند منجر به تسریع فرایند رشد اقتصاد ایران شود. هدف این پژوهش بررسی تأثیر عدم اطمینان محیطی خارجی بر بکارگیری رویه های حسابداری مدیریت استراتژیک در شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران و شرکت های زیر مجموعه آن ها است.  روش پژوهش: این پژوهش از لحاظ فلسفه از نوع اثباتی، از نظر منطق اجراء از نوع قیاسی، از نظر هدف از نوع کاربردی، از نظر فرآیند اجراء از نوع کمی، از نظر زمان انجام از نوع مقطعی- گذشته نگر، از نظر روش گردآوری داده ها پرسشنامه و از نظر شیوه تحلیل داده ها از نوع همبستگی است. در پژوهش حاضر برای جمع آوری داده ها از پرسش نامه استاندارد استفاده شده است. قبل از توزیع پرسش نامه نهایی، پنج پاسخگو (حسابداران مدیریت) که در رده های مدیریتی بالا و میان رده حضور داشتند، برای انجام یک مطالعه مقدماتی جهت اصلاحات لازم در پرسشنامه به منظور قابل فهم تر و عملیاتی تر کردن پرسش نامه انتخاب شدند. بر اساس نظرات پاسخ دهندگان، پرسشنامه اصلاح و سپس به شرکت های هدف ارسال شد. از آنجا که حجم جامعه و واریانس جامعه نامشخص است حجم نمونه 170 نفر تعیین شد. یافته ها: نتایج بدست آمده از تحلیل داده ها نشان داد که عدم قطعیت محیطی بالا با ضریب معنادری 0.001، و آماره T: 7.043-، نوسانات در محیط خارجی با ضریب معناداری 0.001 و آماره T: 4.193-، ابهام اطلاعات محیطی با ضریب معناداری 0.001 و آماره T: 7.939-،  عدم قطعیت بالا در مورد نتایج تصمیمات با ضریب معناداری 0.001 و آماره T: 4.378-، شدت رقابت زیاد یا سطح معنادری 0.001 و آماره T: 6.445-، رهبری بازار توسط شرکت های رقیب با سطح معناداری 0.001 و آماره T: 8.606-، در بکارگیری تکنیک های حسابداری مدیریت استراتژیک موثر هستند. همچنین نتایج به دست آمده از تحلیل نشان داد، غیرقابل پیش بینی بودن محیط با ضریب معناداری 0.213 و آماره T: 1.262-، کمبود اطلاعات در مورد عوامل محیطی با ضریب معناداری 0.446 و آماره T: 0.764- و وجود رقابت تنش زا با ضریب معناداری 0.058 و آماره T: 1.905- تاثیری در بکارگیری تکنیک های حسابداری مدیریت استراتژیک ندارد. نتیجه گیری: این مطالعه به بررسی تأثیر متغیرهای محیطی خارجی و شدت رقابت بر رویه های حسابداری مدیریت استراتژیک در شرکت های بورسی ایران پرداخت. یافته ها نشان داد که عوامل کلیدی محیطی (شامل عدم اطمینان، نوسانات و ابهام) و شدت رقابت (به ویژه از منظر تسلط رقبا) به طور مثبت با بکارگیری رویه های حسابداری مدیریت استراتژیک مرتبط هستند. در مقابل، جنبه هایی مانند غیرقابل پیش بینی بودن محض محیط و رقابت تنش زا، تأثیر معنی داری در این زمینه نداشتند. این نتایج، بر اهمیت تطبیق استراتژی های حسابداری مدیریت با ویژگی های محیطی و رقابتی تأکید کرده و راهنمایی برای مدیران در جهت بهبود عملکرد رقابتی و منافع سهامداران در بازارهای پویا ارائه می دهد.

مقتضای اهمیت علمی و کاربردی پژوهش های این حوزه، تحلیل کتاب سنجی با هدف ترسیم نمایی از وضعیت و روند جهانی، عوامل و روابط کتاب شناختی آن، ضرورتی است که تاکنون به طور دقیق بدان پرداخته نشده است. در این مطالعه، مقاله های منتشر شده در حوزه مطالعاتی را از پایگاه اسکوپوس در سال های 1986 تا 2024 جمع آوری شد و سپس با ایجاد محدودیت برای مطالعه دقیقتر، 38 مقاله هم سو با این حوزه انتخاب شد. در این مقاله برای تحلیل کتاب سنجی از نرم افزار ووس ویور استفاده شد. بر اساس تحلیل کتاب سنجی ، کلیدواژه ادغام در هسته اصلی قرار گرفت و در فاصله نزدیک به آن گره های بزرگ دیگری مانند ادغام موسسات حسابرسی، کیفیت حسابرسی، حق الزحمه حسابرسی، کارایی حسابرسی، رقابت در راستای موضوع اصلی پژوهش قرار گرفته اند. کشور ایالات متحده، مجله حسابرسی و حوزه کسب و کار، مدیریت و حسابداری پرکاربردترین ها در این حوزه پژوهشی شناخته شدند. افزون بر این، در بین پژوهشگران مورونی با سیمنت و ثاواپالان بیشترین همکاری پژوهشی را داشته اند. مطالعه حاضر با شناخت ساختار فکری و مفهومی ادغام موسسات حسابرسی به آشکارسازی موضوعات نوظهور همچون هم ترازی مشتری و حسابرس، مقررات حسابرسی، سهم بازار، تغییر حسابرس و کارایی حسابرسی پرداخت. نتایج پژوهش حاضرتصویر نسبتاً کاملی از ادبیات ادغام موسسات حسابرسی در کل عمر آن ترسیم می کند و جهت گیری های آینده را برای محققان ارائه می کند.

صندوق های سرمایه گذاری نقش مهمی در جمع آوری سرمایه های اندک دارند. آنها توسط ترکیب متنوع پرتفوی خود منجر به حداقل سازی ریسک و کسب بیشترین بازده می شوند. به همین سبب، شناخت عوامل موثر بر آنها اهمیت دارد. سرمایه گذاری در سهام یکی از مهمترین اقلام دارایی صندوق هاست که ضرورت پرداختن به کیفیت گزارشگری شرکت های پرتفوی را نمایان می سازد. در این پژوهش رابطه کیفیت گزارشگری مالی شرکت های پرتفوی سرمایه گذاری با عملکرد صندوق بررسی شد. بدین منظور از شاخص های نقدپذیری سود، کیفیت اقلام تعهدی و بهنگام بودن سود برای سنجش کیفیت گزارشگری مالی و از شاخص الفای جنسن برای سنجش عملکرد صندوق استفاده شد. جامعه آماری این پژوهش صندوق های فعال و نمونه شامل 50 صندوق سرمایه گذاری طی سالهای 1396 الی 1399 بود که به روش سهمیه بندی انتخاب شد. داده های پژوهش به روش حداقل مربعات تعمیم یافته تحلیل شدند. یافته های پژوهش نشان داد نقدپذیری سود و بهنگام بودن سود شرکت ها به ترتیب رابطه منفی و مثبت با عملکرد صندوق دارند. این نتایج اهمیت انتشار بهنگام گزارش های مالی نمایان ساخته و نشان می دهد نقدینگی سود تاثیری در عملکرد صندوق ندارد. این موضوع می تواند در تعیین سیاست های گزارشگری مالی مورد توجه قرار گیرد.

با توجه به نقش سیستم حسابداری مدیریت و تصمیم گیری و اثرات آن بر عملکرد مدیریت، هدف پژوهش حاضر، بررسی تأثیر سیستم حسابداری مدیریت و سبک های تصمیم گیری بر عملکرد مدیریت است. پژوهش حاضر ازنظر نتایج، بنیادی، ازنظر روش اجرا، توصیفی، ازنظر بعد زمانی، مقطعی و ازنظر ماهیت داده ها، جزء پژوهش های کمی و جزء پژوهش های میدانی است. روش گردآوری داده ها، به صورت پرسش نامه از مدیران بخش حسابداری مدیریت شرکت های تولیدی پذیرفته شده در بورس و اوراق بهادار تهران است. در پژوهش حاضر، نتایج 190 نفر با استفاده از نرم افزارهای اس پی اس اس و اسمارت پی ال اس مورد تجزیه وتحلیل قرارگرفته اند. یافته های پژوهش حاکی از آن است که سیستم حسابداری مدیریت تأثیر معناداری بر عملکرد مدیریت دارد و از بین سبک های تصمیم گیری تنها سبک تصمیم گیری عقلایی تأثیر معناداری بر عملکرد مدیریت دارد. همچنین در این پژوهش سبک تصمیم گیری عقلایی به عنوان سبک غالب و سبک تصمیم گیری شهودی به عنوان سبک پشتیبان انتخاب شد. مدیران باید از اطلاعات سیستم حسابداری مدیریت جهت تصمیم گیری در سازمان خود استفاده کنند زیرا می تواند عملکرد مدیریت را بهبود بخشد و سازمان را دررسیدن به اهداف خود یاری دهد. همچنین استفاده از یک سبک تصمیم گیری مانند سبک عقلایی، موجب انتخاب راهبردهای مناسب، شناخت مشکلات و اصلاح رفتارهای ناسازگار مدیریتی خواهد شد. استفاده از این سبک توسط مدیران، می تواند بهبود عملکرد سازمان را به همراه داشته باشد. این پژوهش به دنبال شفاف سازی نقش حیاتی هر یک از متغیرهای حسابداری مدیریت و سبک های تصمیم گیری در بهبود عملکرد مدیریت است. نتایج این پژوهش می تواند به مدیران و تصمیم گیرندگان در سازمان ها کمک کند تا با توجه به تحولات فناوری و نیازهای بازار، تصمیمات بهتری اتخاذ کنند و در نهایت به بهبود عملکرد و موفقیت سازمانی دست یابند.