زهرا بحرینیان

بافت فکری و اجتماعی ایران و مشخصاً آذربایجان قرن ششم در اسکندرنامه ی نظامی تبلور یافته است. برای شناخت گفتمان های رایج در این عصر، می توان از روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف استفاده نمود. فرکلاف ضمن تأکید بر رابطه ی درهم تنیده ی متن، تعامل و بافت اجتماعی، از اهمیت نقش نهاد قدرت در تولید، اصلاح و بازتولید گفتمان ها با کمک ایدئولوژی سخن می گوید. بر پایه ی روش فرکلاف، یک متن در سه لایه ی توصیف و تفسیر و تبیین بررسی می شود. در این پژوهش با مطالعه ی اسکندرنامه ی نظامی، دو نامه ی دارا و اسکندر پیش از شروع جنگ، تحلیل شده است و در طی آن با بررسی عبارت بندی دگرسان، عبارت بندی افراطی، شمول معنایی، تضاد معنایی، عاملیت جمله، فرآیند اسم سازی، مجهول سازی، مثبت و منفی بودن جمله و پیوند جملات در سطح توصیف؛ بافت موقعیت، بافت بینامتنی در سطح تفسیر و بررسی داده های برآمده از دو سطح قبلی در سطح تبیین وجود سه گفتمان خویشاوندی، دین داری و نظامی گری برای تصاحب قدرت سیاسی در قرن ششم آشکار گشت. نظامی دو گفتمان دین داری و گفتمان نظامی گری برای تصاحب قدرت را تقویت می کند و گفتمان خویشاوندی را به چالش می کشد. همچنین او ایدئولوژی بیگانه دوستی که نقطه ی مقابل ایدئولوژی بیگانه ستیزی است را تقویت می کند. در حیطه ی نهاد دین، سه گفتمان دین داری اسلامی، گفتمان اشعری و گفتمان فلسفه گرایی در اسکندرنامه تجلی یافته است. برخورد نظامی با گفتمان دین داری اسلامی هنجاری است اما با ترکیب و اصلاح دو گفتمان اشعری و فلسفه گرایی در حال بازتولید نوعی دیگر از گفتمان مبتنی بر خردگرایی است.

اسکندر در منابع گوناگون دوره اسلامی، به ویژه اسکندرنامه ها در قالب شخصیتی محبوب تصویر شده است. نظامی هم در اسکندرنامه خود تلاش دارد چهره ای از یک شاه آرمانی را در قامت شخصیت اسکندر معرفی کند. در این پژوهش دو نامه از دارا و اسکندر در شرف نامه نظامی براساس ابزار عبارت بندی افراطی، شمول معنایی، تضاد معنایی، واژگان نشان دار، استعاره ها، انواع جمله، فرآیند اسم سازی، وجه، وجهیت، ضمایر، شیوه های اقناعی، پیوند جملات، قراردادهای تعاملی و ساختارهای گسترده تر در متن از لایه توصیف تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف بررسی شد. با توجه به این ابزار، این دستاورد حاصل شد که نظامی تمایل دارد دارا را شخصیتی مغرور، خودبرتربین، انحصارطلب، بی خرد، کهنه گرا و خوشگذران و درمقابل او، اسکندر را شخصیتی خردمند، خداترس، جنگجو، جوان، سخنور و قدرتمند بازتاب دهد. همچنین سخنان دارا همواره تند و صریح و سخنان اسکندر غیرمستقیم و در لفافه است.

«نقالی های مکتوب»، داستان های بلند عامیانه ای هستند که در طی سنّت نقالی و داستان گزاری از شکل شفاهی - با حفظ برخی ویژگی های زبان مردم- به شکل مکتوب درآمده اند. سنّت داستان گزاری، سنّتی دیرپا در ایران بزرگ است که همواره منابع لازم برای آفرینش آثار ادبی ارزشمند را فراهم نموده است. داستان-هایی که از قلمرو ادبیات شفاهی به قلمرو ادبیات مکتوب وارد شده اند، دارای ویژگی ها و خصلت های منحصر به فرد محتوایی و ساختاری، تاریخی و فرهنگی هستند و هویت جداگانه ای دارند. این هویت جداگانه ما را ترغیب می کند تا این داستان ها را ذیل یک نوع یا ژانر ادبی خاص قرار دهیم. دانش انواع ادبی، زمینه را برای پژوهشگران فراهم می کند تا در یک چارچوب منظم، آثار ادبی را مطالعه کنند. پیش تر برخی محققان، «نقالی های مکتوب» را زیر انواع ادبی «رمانس»، «حماسه منثور»، «رمان شهسواری- قهرمانی» و «افسانه» قرار داده اند. در این مقاله سعی شده است با استفاده از سه متغیر درون متنی «محتوا، فرم و وجه» و چهار متغیر برون متنی «کارکرد، بافت، مخاطب، روابط بینامتنی»، «نقالی های مکتوب» به عنوان یک ژانر ادبی جداگانه با ویژگی های خاص معرفی شود.