سید نصیر احمدحسینی

نظر به نفوذ فزاینده هوش مصنوعی در جنبه های مختلف زندگی، این فناوری فرصت های بی نظیری برای بهبود کیفیت زندگی و حلِّ مسائل پیچیده فراهم کرده است . با این حال، چالش های اخلاقی جدیدی نیز به همراه داشته که نیازمند بررسی است . پرسش این است که هوش مصنوعی با چه چالش های اخلاقی مواجه است؟ جستار حاضر به بررسی چالش های اخلاقی مرتبط با توسعه و به کارگیری سامانه های هوش مصنوعی می پردازد . نگارنده با تکیه بر مفهوم «اعتماد» در پذیرش سامانه های هوش مصنوعی، ارتباط آن را با اصول اخلاقی بررسی می کند . اعتماد به هوش مصنوعی به دلیل پیچیدگی ذاتی آن، چالش برانگیز است . کاربران تنها زمانی به سامانه ها اعتماد می کنند که مطمئن شوند آنها سودمند، ایمن و اخلاق مدار اند . افزون بر این، اصول خودمختاری و عدالت در تصمیم گیری های هوش مصنوعی حیاتی هستند . این فناوری باید در شرایط بحرانی، تصمیم هایی همسو با ارزش های اخلاقی و حقوق انسانی بگیرد . همچنین، توضیح پذیری در عملکرد سامانه های هوش مصنوعی برای ایجاد اعتماد و پاسخ گویی ضروری است . این جستار - که داده ها را به روش توصیفی۔تحلیلی بررسی می کند - می کوشد با تحلیل چالش های اخلاقی مهم در هوش مصنوعی، پیشنهادهایی را برای توسعه و به کارگیری مسئولانه این فناوری ارائه کند . هدف شکل گیری گفتمانی سازنده درباره اخلاق هوش مصنوعی و تدوین چارچوب های اخلاقی مناسب برای آن است .

از جمله مباحثی که توجه فیلسوفان و متألهان را به خود معطوف کرده است، «نسبت مسئله خفا با مسئله شر» است. پرسش این است که چه نسبتی میان مسئله خفا و مسئله شر به لحاظ کارکرد و ساختار وجود دارد؟ به دیگر سخن، آیا مسئله خفا همان مسئله شر است؟ روی هم رفته دو دیدگاه عمده در مسئله وجود دارد: یکی مسئله خفا را به مسئله شر فرو می کاهد و آن را روایت یا مصداقی از مسئله شر می داند. دیدگاه دوم، بر استقلال مفهومی مسئله خفا پای می فشارد و آن را دست کم به لحاظ مفهومی متمایز ارزیابی می کند. جان شلنبرگ طرفدار دیدگاه دوم است که در سال 1993 برهان خفای الهی را به مثابه برهان الحادی صورت بندی کرد که یکی از مسائل بحث برانگیز در فلسفه دین معاصر می باشد. در این جستار تلاش شده با طرح نسبت های احتمالی میان این دو مسئله و بررسی آنها، نقاط قوت و ضعف هر یک از دیدگاه ها تا اندازه ای نشان داده شود. هرچند دلایل شلنبرگ برای اثبات استقلال مسئله خفا تا اندازه ای قابل توجه است، اما هنوز کافی نیست و نیازمند بررسی بیشتر است.

جان شلنبرگ، فیلسوف کانادایی تبار «استدلال خفای الاهی» را به طور جدی در سال 1993 برای اولین بار مطرح کرد. چکیدة سخن شلنبرگ در این استدلال الحادی این است که خداوند قراین کافی بر وجود خود دست کم در اختیار برخی انسان ها در پاره ای از اوقات نگذاشته و از این رو خداوند در خفاست. شلنبرگ بر پایه این استدلال، که بر وصف حب مطلق خداوند استوار است، معتقد است که اگر خدا محب مطلق می بود، قراین کافی بر وجود خود در اختیار انسان هایی که آفریده و محبوب اوست، قرار می داد و در خفا نمی ماند. لیکن خدا قراین کافی بر وجود خود ارایه نکرده، پس او محب نیست و باور نداشتن به وجود او معقول و سرزنش ناپذیر است. شلنبرگ معتقد است که «استدلال خفا» الحاد را توجیه می کند و او بر اساس این استدلال، وجود خدا را نفی می کند. پل موزر فیلسوف معاصر آمریکایی با رویکرد جدید به معرفت شناسی دین، دیدگاه شلنبرگ را رد می کند. او دلایل ناآشارگی خدا را رد کرده، معتقد است که بر وجود خدا دلایل کافی وجود دارد. اما به نظر موزر، این دلایل با آنچه به طور طبیعی انسان ها انتظار دارند، تفاوت بسیار دارد. او بر پایه معرفت ارادی، تعیین کننده مرجع حقیقی برای نوع قراین و ارزیابی آن را خود خدا می داند، نه انسان. به این ترتیب، موزر استدلال خفا را، که بر اساس مرجعیت انسان صورت بندی شده، در توجیه خفای خدا و در نتیجه نفی وجود او موفق ارزیابی نمی کند.