امیر امیری نژاد

در بهمن 1383 خورشیدی، باستان شناسان میراث فرهنگی لرستان در روستای چوب تراش، واقع در 31 کیلومتری جنوب خرم آباد، تابوتی برنزی همراه با جسد، در عمق 60 سانتی متر از سطح زمین کشف کردند. مطالعات و گزارش اولیه میراث فرهنگی لرستان، جسد را مربوط به شاهزاده ای از فرمانروایان پارتی تشخیص داد؛ امپراتوری قدرتمندی که از 247 پیش از میلاد تا 224 پس از میلاد در جهان باستان درخشید. از آن زمان تا نگارش این پژوهش، اطلاعات و گزارش علمی دیگری در این خصوص نیست. راستی آزمایی این پژوهش، تشخیص اولیه و هویت جسد ازنظر جنسیت و وابستگی قومی و نژادی صاحب آن است. ازاین رو، چند هدف اصلی برای این پژوهش متصور است: شیوه تدفین و وجود دو قطعه چشم بند و دهان بند طلا روی صورت جسد، رابطه یک قطعه سکه در زیر جناغ جسد که بعداز برداشتن توده ای خاک و گِل و مواد گیاهی داخل تابوت مفرغی به دست آمده، جنسیت و هویت جسد و در نهایت زمان زندگی و موقعیت اجتماعی اوست. روش تحقیق در این پژوهش، مطالعات انسان شناسی جسمانی، آزمایشگاهی، میدانی و براساس بررسی بخشی از تاریخ باستان منطقه جنوب غربی ایران و نیز مشاهدات کامل و توضیح علمی در تفاوت جمجمه و اندام های فوقانی و تحتانی اسکلت در مرد و زن و با تأکید بر منابع معتبر و علمی جهان منطبق با مطالعات دیرین انسان شناسی زیست فرهنگی است. با تلاش متخصصان آزمایشگاهی و مرمت گر و باستان شناس و دیرین استخوان شناس و آسیب شناس و متخصص تاریخ و خط شناس و سکه شناس روشن شد جسد، متعلق به مردی جوان، ایرانی، از طبقه اشراف و نخبگان جامعه در دوران تاریخی ایران درزمان الیمایی است.

به کارگیری سیستم اجتماعی- طبیعی و شناخت زیرسیستم های اصلی در تحلیل استقرارهای آشور نو کمتر موردتوجه بوده است، در این پژوهش تأثیر متغیرهای جغرافیایی به عنوان زیرسیستم اصلی در چارچوب سیستم اجتماعی- طبیعی در پراکنش استقرارهای آشور نو مسئله اصلی این پژوهش است؛ در این راستا سیستم اجتماعی در قالب عوامل اقتصادی شامل سیستم کشاورزی، مهاجرتی و عوامل طبیعی شامل در دسترس بودن منابع و متغیرهای جغرافیایی از دو منبع اصلی بررسی های باستان شناسی انجام شده از دهه 2000 م. به بعد و اسناد مکتوب مشتق می شود تا با ترکیب و تحلیل این یافته ها در سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) به صورت کارگاهی به این سؤالات پاسخ دهند که الگوی اصلی استقرار و پراکندگی محوطه های باستانی در حوضه آبریز زاب بزرگ و کوچک چگونه است؟ سیستم اجتماعی- طبیعی به چه شکلی در پراکنش استقرارها نقش داشته است؟ نتایج نشان میدهد که الگوی اصلی استقرارها با توجه به منابع طبیعی در دسترس، احتمالاً به صورت خطی و پراکندگی محوطه ها به صورت ترکیبی است و سیاست های کشاورزی و مهاجرتی با توجه به عوامل جغرافیایی می تواند تأثیر مستقیمی در افزایش و تراکم استقرارهای آشور نو در حوضه آبریز زاب بزرگ و کوچک داشته باشد.

تاریخ شاهان محلی فارس در زمان سلوکی و اشکانی بیشتر از طبقه بندی و مطالعه سکه هایی که از آنان بجای مانده بازسازی شده است، با سقوط امپراتوری هخامنشی و روی کار آمدن سلوکی ها و اشکانیان، ایالت فارس برای مدتی از استقلال داخلی برخوردار شد، والیان این ایالت از حکام محلی منطقه بودند. سکه های ماقبل ساسانی مهم ترین اسناد این دوران هستند که می توانند شناخت بهتری از این منطقه به ما ارائه کنند. در طبقه بندی سکه های این ناحیه، گروه نخست معرف چهار پادشاه است که خود را فرترکه (Frataraka) خوانده اند. ویژگی این سکه ها همانند سکه های هخامنشی است که نشان دهنده وابستگی حاکمان محلی فارس به این سلسله بزرگ است. در کنار این ویژگی ، نشانه هایی از سبک و نوع سکه های سلوکی نیز در آن ها دیده می شود. مقاله حاضر سعی دارد تا با مطالعه اسنادی سکه های فرترکه ، خطوط و نقوش روی این سکه ها را بررسی کرده تا بر این اساس بتواند به این سوال پاسخ دهد که خط و نقوش سکه های فرترکه بیانگر چیست. این فرضیه در مقاله حاضر مدنظر است: خطوط و نقوش سکه ها، محصول بازآفرینی حافظه تاریخی فرترکه ها بوده است نسبت به گذشته درخشان سلسله هخامنشی و تاثیرات سیاسی آن ها بر زمانه خویش.

مطالعه تاریخ ایران در دوران بعد از اسکندر، دورانی که تحت عنوان « هلنیسم» یاد می شود، فاقد منابع دست اول مکتوب است، از این رو برای بازسازی تاریخ حکومت های محلی این دوره بخصوص پارس از منابع قابل دسترس محلی استفاده می شود؛ بدون شک مفیدترین و قابل استنادترین منابع محلی این دوره سکه های ضرب شده از سوی شاهان محلی فارس است که نشان می دهد ایالت فارس برای مدتی از استقلال داخلی برخوردار و والیان آن از حکام محلی منطقه بودند.این پژوهش محدوده زمانی220 تا 140 قبل از میلاد را با نگرشی بر سکه های گروه نخست از شاهان فارس معروف به فرترکه (Frataraka) را در برمی گیرد. مقاله پیش رو به صورت میدانی و کتابخانه ای انجام گرفته که از سکه های شاهان فارس در موزه های بانک سپه، موزه ایران باستان و موزه تماشگه پول جمع آوری و مورد بررسی قرار گرفته است. ناگفته پیدا است این سکه ها در برگیرنده نمادهای سیاسی و مذهبی خاصی بوده که ریشه در گذشته والای خود دارد، نمادهای بکار رفته در سکه های فرترکه در قالب نوشته ها و اشکال مختلفی مانند درفش یا بیرق فرترکه، نیایشگر، کعبه زرتشت و... نمایان می شوند. در پس این نمادها و نشانه ها ایدئولوژی حکومت شاهان فارس بر جامعه و اجرای اهداف سیاسی آنها نهان است، هدف از این پژوهش بررسی این نمادها با روش توصیفی- تحلیلی از نظر مفاهیم و ارتباط آن با ایدئولوژی شاهان فارس برای رسیدن به اهداف سیاسی و مذهبی شان است.