باقر ریاحی مهر

زبان قرآن، با ویژگی های بلاغی و بینامتنی بی نظیر خود، بستری پویا برای تأویل عرفانی در تفاسیر شیعه و سنی فراهم کرده است، اما تفاوت های کلامی و روش شناختی میان این دو مکتب، چالش هایی را در فهم باطنی آیات پدید آورده است. این پژوهش، با هدف بررسی نقش پیوندهای بینامتنی و بلاغت قرآنی در غنای تأویلات عرفانی، به تحلیل تطبیقی تفاسیر برجسته فریقین می پردازد و این پرسش را مطرح می کند که چگونه این عناصر به تعمیق معانی در آیات و چه شباهت ها و تفاوت هایی در این رویکردها وجود دارد. با اتخاذ رویکردی کیفی و بهره گیری از روش تحلیل تطبیقی، این مطالعه تفاسیر معتبر شیعی مانند الصافی و المیزان و تفاسیر اهل تسنن نظیر الکشاف و مفاتیح الغیب را بررسی کرده و آیات کلیدی را تحلیل می کند. داده ها از طریق تحلیل محتوای متون تفسیری و روایات مرتبط جمع آوری و ارزیابی شده اند. یافته ها نشان می دهد که تأویل عرفانی در تفاسیر شیعی، با تکیه بر معارف اهل بیت و نقش واسطه گری امامان، به فهمی نظام مند و ولایی از آیات می رسد، چنان که آیه نور به تجلی ولایت در قلب مؤمن تأویل می شود. در مقابل، تفاسیر سنی، با تأکید بر شهود عرفانی و تحلیل بلاغی، معانی را به تجربه فردی عارفان پیوند می دهند، مانند تأویل آیه رحمن به فنا فی الله. روابط بینامتنی، با ایجاد شبکه های معنایی میان آیات، تأویلات را غنی تر کرده و بلاغت قرآنی، از طریق استعاره و کنایه، امکان کشف معانی چندلایه را فراهم می سازد.

جیمز بلَمی از مستشرقان قرآن پژوه با شیوه نقد متن، به تغییر و اصلاح واژگانی از قرآن اقدام نموده است. وی در مقاله «نقد متنی قرآن» در دائره المعارف قرآن لیدن با پیش فرض وقوع خطای نوشتاری در متن قرآن، مدعی است که واژه هایی در قرآن وجود دارد که براثر اشتباه ناسخان و کاتبان وحی از حالت نخستین تغییر کرده است و درنتیجه باید اصلاح گردد و به اصل خود بازگردد. واژه «الجِبت» یکی از این واژه هاست که بلمی «الجِّنت» را اصل آن دانسته است. بررسی درستی و نادرستی ادعای بلمی در این خصوص مسئله اصلی در این مقاله است. این مقاله در صدد است با استفاده از روش توصیفی تحلیلی دیدگاه های مفسران فریقین را با مبانی زبانشناختی بررسی کند و میزان دقیق و غیردقیق بودن ادعای بلمی را اثبات نماید. یافته ها نشان می دهد که در مورد این واژه، هیچ گونه تغییر و تصحیفی اتفاق نیفتاده است که نیاز به اصلاح باشد. دیدگاه بلمی به دلیل اینکه با پیش فرض همسان انگاری قرآن با کتب مقدس همراه است و از دیگر سو با حقایقی از تاریخ قرآن، تواتر شفاهی متن قرآن و درمجموع با مبانی اسلامی و زبان شناختی لغت شناسان و مفسران اسلامی تطابق کامل ندارد، بدین ترتیب نمی تواند از اعتبار لازم برخوردار باشد.

وحی قرآنی، به مثابه بنیادی ترین تجلّی الهی در تمدن اسلامی، همواره در مرکز توجه شرق شناسان و اسلام پژوهان واقع شده است. در دهه های اخیر، شماری از مستشرقان کوشیده اند با برجسته ساختن مشابهت های مفهومی، روایی و زبانی میان قرآن و متون یهودی و مسیحی، منشأیی بشری برای قرآن قائل شوند و آن را برگرفته یا متأثر از دانش دینی پیشین معرفی کنند. این دیدگاه بیش و پیش از همه، بر قیاس میان قصص پیامبران، آموزه های شرعی و لغات مشترک استوار بوده است؛ حال آن که بررسی جامع بستر تاریخی، فرهنگی و زبانی عصر نزول، اشکالات جدی بر پیکره این نظریه وارد می سازد. یکی از مهم ترین نقدها بر نظریه اقتباس، به مسأله فقدان ترجمه های موجود، معتبر و در دسترس از متون مقدس یهودی و مسیحی به زبان عربی در شبه جزیره عربستان پیش از اسلام بازمی گردد. بر پایه یافته های جدید پژوهشگران غربی نظیر سیدنی گریفیت، کهن ترین ترجمه های عربی عهد جدید و عهد قدیم، مربوط به چند قرن پس از عصر پیامبر(ص) است. همچنین قرائن تاریخی مؤید آن است که پیامبر اسلام(ص) نه تنها به متون مکتوب اهل کتاب دسترسی نداشته، بلکه خود جوامع یهودی و مسیحی شبه جزیره، غالباً فاقد آگاهی مستقیم از تمامی کتاب های مقدس بودند. در این مقاله، ضمن بازخوانی انتقادی آرای شاخصِ شرق شناسانی چون توری، کاش، ونزبرو، کرون و گریفیت، و استناد به تحلیل های تاریخی و متنی، نشان داده می شود که تشابهات موجود، نه دلایل اقتباس و تأثیرپذیری، بلکه نشانه هایی از منشأ واحد ادیان ابراهیمی است که در قالبی نو و مستقل در قرآن جلوه یافته اند. بر این اساس، استقلال ساختاری و معنایی قرآن، نقد بر منابع نقدپذیری غربی، و فقدان شواهد معتبرِ دسترسی به متون پیشین، واقعیت وحیانی و اعجاز جاودانه این کتاب آسمانی را تأکید می بخشد.

حفظ قرآن کریم، به عنوان یکی از مصادیق انس با قرآن، زمینه ساز شکل گیری سبک زندگی مبتنی بر آموزه های وحیانی و روایات و ارتقای سلامت اجتماعی است. بر اساس متون دینی، حفظ قرآن دارای مراتب مختلف با کارکردهای متفاوت در دستیابی به سبک زندگی مطلوب است. پژوهش حاضر با هدف بررسی کارکردهای حفظ قرآن در سبک زندگی اجتماعی، بر مبنای گزاره های وحیانی و با تأکید بر دیدگاه های رهبر معظم انقلاب، با روش کتابخانه ای و رویکرد تحلیلی-توصیفی و تحلیل محتوا انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که برجسته ترین کارکردهای حفظ قرآن عبارتند از: نقش آفرینی اجتماعی، بهره مندی از آموزه های اخلاقی، تقویت سرمایه های فرهنگی، تعاملات اجتماعی، تحول فردی و اجتماعی، ترویج و نهادینه سازی فرهنگ قرآنی و تحولات عملی. نتایج پژوهش حاکی از آن است که حفظ صرف الفاظ قرآن، با وجود اهمیت آن، به تنهایی تأمین کننده تمامی مزایای ذکرشده در متون دینی نیست و صرفاً برخی از مؤلفه های رفتاری را تحت تأثیر قرار می دهد. در مراتب بالاتر، حفظ مفاهیم قرآن کریم، علاوه بر موارد پیشین، بر حوزه دانشی جامعه نیز اثرگذار بوده و زمینه را برای تغییر رفتار و انطباق آن با سبک زندگی مبتنی بر آموزه های قرآن فراهم می سازد.

کتاب «The Study Quran» به قلم دکتر سیدحسین نصر و همکاران، از برجسته ترین آثار تفسیری معاصر است که در سال ۲۰۱۵ میلادی به زبان انگلیسی انتشار یافت و ظرف مدت کوتاهی جایگاهی ممتاز در محافل اسلام پژوهی غربی به دست آورد. ترجمه فارسی این اثر با عنوان «تفسیر معاصرانه قرآن کریم»، به همت انشاءالله رحمتی در ایران منتشر می شود که تاکنون سه مجلد نخست آن، دربردارنده ترجمه، متن و افزوده های مترجم، در دسترس علاقه مندان قرار گرفته است. نوآوری مترجم در الحاق مطالب تحلیلی و انتقادی به صورت پانوشت و پی نوشت های مبسوط، فرصتی مغتنم برای غنای هرچه بیشتر متن و همچنین آسیب شناسی و نقد روشمند آن پدید آورده است. مقاله پیش رو با اتخاذ رویکرد توصیفی-تحلیلی و نگرشی انتقادی، به واکاوی افزوده های مترجم ذیل تفسیر سوره توبه (به عنوان مطالعه موردی) می پردازد و درصدد ارزیابی میزان کارآمدی، دقت و معاصرانگی این افزوده ها است. یافته های پژوهش نشان می دهد افزوده های مترجم در برخی موارد از رهگذر رفع ابهام، استناد به منابع اصیل و تصحیح کاستی های متن اصلی، سهمی مؤثر در ارتقای سطح تفسیر داشته و به توازن بخشی میان آرای فریقین یاری رسانده است. بااین حال، نارسایی هایی نیز بر تحلیل علمی این افزوده ها سایه افکنده است که از جمله مهم ترین آنها می توان به این موارد اشاره کرد: غفلت از مؤلفه های بنیادین معاصرانگی، عدم ترمیم همه جانبه ایرادات اساسی متن اصلی، استناد به روایات ضعیف یا فاقد اعتبار، تکیه بر تأویلات ذوقی بی پشتوانه و کاستی جدی در مستندسازی نظام مند برخی مطالب. از منظر این پژوهش، استمرار مسیر انتقادی، استفاده از ذخایر تفسیری معتبر و التزام به پاسخ گویی منعطف به اقتضائات فکری و معنوی عصر حاضر، ضرورتی انکارناپذیر برای ارتقای سطح اثر و پاسخ به انتظارات جامعه علمی معاصر به شمار می رود.

مسأله‌ نقش و اعتبار عرف در تفسیر قرآن از مباحث بنیادین در روش‌شناسی فهم وحی به‌شمار می‌رود. ازآنجاکه زبان قرآن بر محور محاوره‌ عقلایی و فهم عرفی بشر نازل شده است، تعیین حدود تأثیر عرف در کشف مراد الهی، اهمیت خاصی در فرایند اجتهاد تفسیری دارد. با وجود اذعان مفسران شیعه به نقش عرف در تبیین معانی و تشخیص مصادیق، حدود و معیار‌های اعتبار آن به‌صورت نظام‌مند تبیین نشده است. پژوهش حاضر با عنوان «قلمرو و معیار‌های اعتبار عرف در تفسیر قرآن با رویکرد اجتهادی آیت‌الله خامنه‌ای»، به واکاوی علمی این مسأله می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که از منظر ایشان، عرف نه منبع مستقل، بلکه قرینه و ابزار فهم است. در سطح مراد استعمالی، عرف عام معیار اصلی معناشناسی می‌باشد، اما در مفاهیم فرامحسوس و دارای اصطلاح قرآنی، اعتبار ندارد. در حوزه‌ مصادیق نیز عرف در موضوعات محسوس و فاقد حقیقت شرعیه معتبر است، ولی در حقایق غیبی و اصطلاحات شرعی باید به قرآن، سنت و عقل مراجعه کرد. بدین‌ترتیب، رویکرد اجتهادی ایشان بر هماهنگی عرف با امضای شارع و نوع موضوع تأکید دارد و الگویی معیارمند برای بهره‌گیری روشمند از عرف در تفسیر قرآن ارائه می‌دهد.