محمد رودگر

تقسیم صوفیه به بغداد و خراسان، یک تقسیم امروزی و برآمده از پژوهش های معاصر نیست بلکه از همان ابتدا مورد توجه بوده است. بخصوص خراسانیان متوجه این شکاف میان صوفیه بودند. جنید بغدادی، معروف کرخی و سری سقطی، بنیان گذاران مکتب صحو بغداد بودند. بایزید بسطامی و ابراهیم ادهم نیز مؤسسان مکتب سکر خراسان به شمار می آیند. در مکتب خراسان اصالت با عرفان عملی و اصل سکر است. در مقابل، مکتب بغداد شامل صوفیان شریعتمداری است که اصل صحو برایشان مهم تر بود. مطالعه زندگی جنید ما را به یک عارف جدا از سنت خراسانی می رساند. مکتب صحوی جنید در بغداد چندان نپایید و افول کرد اما تأثیرات جالب توجه ای بر مکتب خراسان داشت. عرفان خراسان رفته رفته یاران جنید را به خود جذب کرد و اندیشه های او را چه در بعد نظری و چه عملی از آن خود نمود. در بعد نظری تقریر عرفانی صوفیه خراسان که به «وحدت شهود» مشهور است، برگرفته از تقریر جنیدست. همچنین الگوی غیر خطی جنید در عرفان عملی در مکتب خراسان الهام بخش بوده است.

خداوند در آیاتی از سوره نمل، در قالب نقل یک داستان تاریخی از سلیمان نبی(ع)، به کرامت طی الارض پرداخته است. طبق این آیات، صدور خرق عادات و کراماتی همچون طی الارض از سوی اشخاصی غیر از پیامبران نیز جایز است. بررسی تفاسیر وارد شده در ذیل عبارت «عِلمٌ مِنَ الکتاب» و مقایسه آصف بن برخیا (الّذی عندَه عِلمٌ مِنَ الکتاب) با «عِفریتٌ من الجنِّ»، مقایسه دو نوع ولایت: ولایت الهی و ولایت شیطانی و دو نوع کرامت: ظاهری(حسی) و معنوی(باطنی) است که ثمراتی را در بازشناسی طی الارض به همراه خواهد داشت. این که طی الارض چیست، چگونه رخ می دهد و عرفای مسلمان چه توجیهی برای این گونه از کرامت آورده اند، موضوع اصلی در این پژوهش است که از منظر بزرگانی مانند ابن عربی بررسی شده است. پدیده طی الارض برگرفته از نظریه ظهور و بطون در عرفان اسلامی قابل بیان است. از این جهت، از «تأملات عرفانی» در عنوان یاد شده است. عارفان مسلمان ذیل این نظریه عرفانی و در قالب های مختلفی همچون اعدام و ایجاد، اظهار و اخفا و... به واقع نمایی طی الارض پرداخته اند. همچنین انواع طی الارض و تشخیص اینکه کرامتِ رخ داده در آیات فوق از چه نوع بوده، از دستاوردهای این پژوهش است. واقع نمایی موجود در احادیث و روایات اسلامی به ریشه لغوی (پیچیده شدن زمین) متکی است. عارفان مسلمان تقریر دقیق تری ارائه داده اند. از این جهت «تأملات عرفانی» ذیل آیات مورد بحث نتیجه قابل توجهی خواهد داشت. برخی از عارفان، طی الارض را اعدام و ایجاد خوانده اند، برخی دیگر اخفا و اظهار، قبض و بسط و... هرچند برخی کوشیده اند تبیین واقع نمایانه متفاوتی ارائه دهند و نظر ابن عربی را باطل بخوانند یا نقدی به آن وارد کنند، اما تمام سخنشان به نحوی به نظریه ابن عربی بازگشته است و نکته چشمگیری بیش از آنچه شیخ اکبر گفت نیفزوده اند. قاعده کلّی در این خصوص، ظهور و بطون عرفانی است که تمام این تحلیل ها را شامل می شود. مبتنی بر اصل ظهور و بطون اسمایی، اعدام و ایجاد در کلام ابن عربی همان اظهار و اخفا است. اعدام و آنگاه ایجاد، باطل است؛ زیرا اعاده معدوم محال است. اصولاً اعدام مطلق نزد عارفان بی معناست. اعدام در بیان ابن عربی به معنای از ظهور به بطون درآمدن است یا به عکس: تبدیل و تحویل از حالی به حالی دیگر. اما مقایسه کرامت عفریت از جن با کرامت آصف بن برخیا، مقایسه دو نوع طی الارض است: ظاهری (حسی) و باطنی. کرامت واقعی آن است که بدون بهره گیری از اسباب مادی رخ دهد. طی الارض رخ داده در این آیات نیز از نوعی متفاوت است. طی الارض رخ داده در این آیات از نوع طی الارض دفعی و از قبیل کرامات معنوی بوده است. این تبدیل و تحویل، دفعی و غیر انتقالی است، زیرا افعال اولیا برتر از سلطه حرکت و زمان است. با این تقریر، طی الارض یعنی همراهی جسم یا بدن به واسطه روح متعالی انسان، البته پس از تبدیل جسم. پس از تبدیل جسم، فرایند طی الارض با استفاده از قاعده ظهور و بطون رخ می دهد. آصف بن برخیا می توانست جسم مبدّلِ روحانی خود یا دیگری را در نمونه مثالی خود در عالم مثال ملحق سازد. این بازگشت در چشم ناظر بیرونی، می تواند اعدام یا اخفای نفس یا تخت بلقیس جلوه کند اما وقتی دگر باره در مکانی دیگر ظهور یافت، فرایند طی الارض کامل می شود. این اظهار و اخفا تابع قاعده ظهور و بطون عرفانی بوده، به چشم ناظر بیرونی پیمودنِ سریع زمین یا همان طی الارض جلوه می کند.