محمد عزتی بخشایش

پیشرفت همه جانبه جوامع بشری در سایه ترقی علم تحقق می یابد.سکان داری کشتی علم، سهم عمده ای در تولید علم دارد. در چینش نظام هستی، امامت جوامع بشری بر عهده قرآن است و نظریه «مرجعیت علمی قرآن» از جایگاه امامت قرآن نشأت می گیرد. از پرسش های کلان در این زمینه، توصیف خود قرآن از این نظریه است. پرسش جزئی تر این است که آیا هدایت قرآنی، نسبت به همه حوزه ها از جمله حوزه علم فراگیر است، یا منحصر به امور معنوی مصطلح می باشد؟ نوشتار پیش رو با هدف بررسی هدایت قرآنی از منظر فراگیری یا عدم فراگیری، با محوریت آیه ۹ سوره اسراء و با روش توصیفی-تحلیلی سامان یافته است. این پژوهش برای دستیابی به هدف یادشده، آیه ۹ سوره اسراء را در قالب هفت محور بررسی کرده است: معنای لغوی هدایت، معنای قرآنی هدایت، موصوف حذف شده اسم اشاره، هدایت علمی قرآن، تبیین کلمه «أقوم»، فرآیند هدایت، و هدایت به برترین ها. یافته های پژوهش نشان می دهد معنای قرآنی هدایت، هماهنگ با معنای لغوی آن، منحصر در امور معنوی نیست، بلکه عام بوده و شامل انواع هدایت ها از جمله هدایت علمی می شود. از این رو، هدایت قرآنی به واسطه شأن «امامت» قرآن، هدایتی فراگیر و چندبُعدی از جمله هدایت علمی است.

مرجعیت علمی قرآن به معنای جهت دهی و راهبری علوم ساخت یافته بشری توسط قرآن، می تواند تحول عظیمی را در راستای تولید علم ایفا نماید که نتیجه آن تولید علمِ مفید بدون آسیب های جانبی در راستای برپا کردن تمدن اصیل اسلامی است. اما این پرسش وجود دارد که آیا روایات مؤید نظریه مرجعیت علمی قرآن هستند و آیا نگاه معصومین(ع) به آن مثبت است؟ نوشتار پیش رو با هدف بررسی ادله روایی مرجعیت علمی قرآن با روش توصیفی - تحلیلی سامان یافته است. در این نوشتار از راه شش دسته روایات (روایات جامعیت قرآن، روایات عرضه، روایات معیت قرآن با معصومین(ع)، روایات دال بر نور و هدایت بودن قرآن، روایات بیانگر تازگی قرآن در تمام زمان ها و روایات بیانگر نمونه های عینی از مرجعیت قرآن در کلام اهل بیت(ع)، مرجعیت علمی قرآن را اثبات کردیم

سیاق از مسائل زمینه ساز برای فهم قرآن کریم است. استنباط از آیات قرآن بدون لحاظ سیاق، ممکن است مفسر را از دستیابی به مراد واقعی خداوند باز دارد. با این حال مشاهده می شود در کتب فقهی، برخی احکام از بخش هایی از آیات بدون لحاظ قبل و بعد استنباط شده و این پندار در ذهن خواننده متبادر می شود که گویا فقها سیاق را حجت نمی دانند یا از آن غفلت دارند. نوشتار پیش رو با هدف تحلیل همین مسأله، با محوریت بررسی مرسله حماد، با روش توصیفی– تحلیلی سامان یافته است. در این مرسله، امام کاظم (ع) با استناد به قسمتِ «ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ» آیه 5 سوره احزاب، تعلق خمس را به کسانی که از طرف مادر به بنی هاشم منتسب هستند، رد می نماید. ظاهر سخن امام این پندار را در ذهن به وجود می آورد که در این استدلال، تناسب حکم و موضوع رعایت نشده و به سیاق آیه بی توجهی شده است. بعد از بررسی شش راه حل در تبیین نظر امام، یافته های پژوهش در راه حل هفتم نشان می دهد که انتساب موجود در عبارت «ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ»، علاوه بر اینکه شامل انتساب به پدر واقعی می شود، شامل انتساب به قبایل نیز می شود و استشهاد امام به این آیه از جهت انتساب به قبیله بوده است. بر اساس این تحلیل، استنباط امام خارج از سیاق نیست.

از چالش های مهمِ بحث متشابهات، آیات مربوط به صفات خبریّه است. در تبیین این صفات، نظریات گوناگونی ارائه شده است. اندیشه های «اثبات» و «تأویل» از مشهورترین این نظریات است. عده ای برای تفسیر صفات مورد بحث، به توسعه معنا رو آورده اند که حاصل آن دو نظریه «وضع الفاظ بر ارواح معانی» و «تجرید معنا» شده است. طبق دیدگاه اول الفاظ بر ارواح معانی وضع شده اند و بر اساس اندیشه دوم الفاظ در ابتدا بر معانی مادی وضع شده اند، اما به تدریج در معانی معنوی با تجرید از خصوصیات جسمانی، به صورت حقیقی استعمال شده اند. بسیاری پنداشته اند که این دو، یک نظریه است. این مقاله برآن است که میان این دو نظریه شبیه به هم تفاوت بگذارد. در نوشتار حاضر پنج دلیل بر متفاوت بودن این دو اندیشه ارائه شده است. در بخش پایانی هر دو اندیشه به صورت جداگانه مورد بررسی قرار گرفته است.