سید محمدهادی سبحانیان

مالیات بر ارزش افزوده، نوعی مالیات بر مصرف است که با تقویت انگیزه های پس انداز، مشوق سرمایه گذاری و تولید است. لکن، ماهیت تنازلی اش، کاستی این نوع مالیات است و به دلیل تحمیل بار مالیاتی بالاتر به طبقات آسیب پذیر، آثار نامطلوبی بر توزیع درآمد به جای می گذارد. در مواجهه با مسأله مذکور، دو رویکرد در کشورها اتخاذ شده است؛ نخست، معاف نمودن گروهی از کالاها که سهم بالایی در سبد هزینه خانوارهای کم درآمد دارند و طراحی یک نظام مالیاتی با نرخ های چندگانه، به نحوی که کالاها و خدمات لوکس مشمول نرخ های مالیاتی بالاتر شوند. ایران نیز در زمره کشورهایی است که با تمرکز بر رویکرد نخست، شماری از کالاها و خدمات را در قانون مالیات بر ارزش افزوده 1387 از پرداخت مالیات معاف و دامنه این معافیت ها را در اصلاحات اخیر مجلس در سال 1399 گسترش داده است. در مقاله حاضر با استفاده از داده های هزینه-درآمد خانوار در سال 1397، تأثیر اعمال هر یک از ساختارهای مالیاتی فوق بر شدت تنازلی بودن و ضریب جینی ارزیابی شده است. یافته های مقاله نشان می دهد که اولاً اعمال ساختار مالیات بر ارزش افزوده مصوب 1387، شدت تنازلی بودن بار مالیاتی دهک های درآمدی روستایی را کاهش می دهد، اما تأثیر چندانی بر دهک های درآمدی شهری ندارد؛ ثانیاً موسع نمودن معافیت ها در مصوبه سال 1399 نسبت به قانون 1387، نه تنها کمکی به بهبود شدت تنازلی بودن مالیات بر ارزش افزوده نمی کند، بلکه بار مالیاتی همه دهک های درآمدی خانوارهای شهری و روستایی را افزایش می دهد؛ ثالثاً معافیت ها، تأثیر معنی داری بر ضریب جینی ندارد و قادر نیست نابرابری توزیع درآمدی را بهبود بخشد.

هدف این پژوهش ارائه یک مدل جامع از عوامل مؤثر بر شکاف مالیاتی در کشورهای اسلامی است که بر اساس فراتحلیل ۳۷ نتیجه استخراج‌شده از ۱۷ مقاله منتشرشده تا سال ۲۰۲۴ به دست آمده است. سپس اعتبار این مدل با بررسی ۷۹ شرکت بورسی در ایران طی سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۲ آزمون شده است. یافته اصلی نشان می‌دهد که شکاف مالیاتی در ایران با سایر کشورهای اسلامی تفاوت دارد و مدل اندازه‌گیری آن نیز متفاوت است. همچنین نتایج متاآنالیز نشان می‌کند که سودآوری، ارتباط سیاسی، موجودی کالا، جنسیت و جریان وجه نقد عملیاتی بر شکاف مالیاتی اثر دارند، اما مدیریت سود و رشد تأثیری معنادار ندارند. نتایج مطالعات ناهمگونی نشان می‌دهد که جنبه‌های دینی، رابطه بین هنجارهای اجتماعی و شکاف مالیاتی را تقویت می‌کنند. همچنین، با وجود داشتن دین مشترک، تفاوت در ساختارهای مالیاتی موجب ایجاد سطوح متفاوت شکاف مالیاتی در کشورهای اسلامی شده است. این مطالعه راهنمایی برای پژوهش‌های آتی فراهم می‌کند تا جنبه اسلام و دین را در مطالعات مربوط به شکاف مالیاتی در نظر بگیرند.