محمدحسن مقیسه

زبان ملّی، آداب و رسوم و سُنّت ها، رفتار و گفتار و کردار، هنر، ورزش های بومی، اخلاق و خلق وخوی نیک، آثار باستانی، جغرافیا و سرزمین و بسیاری از مؤلفه های ارزشمند دیگری که ملّت ها بدانان خو گرفته، با آن ها زیسته و برایشان خندیده و گریسته اند، هویت ملّی شان را شکل می دهد که از جمله مقوّم ترین سازه های پایه ای و اساسی آن، زبان ملّی است. زبان ملّی مردم ایران در طول تاریخ کهن سالشان، زبان فارسی بوده است. دشمنان ملّت ایران برای تضعیف هویت ملّی، همواره کوشیده اند زبان ملّی مردم ایران را تحقیر و تخریب کنند. آنان به نیکی دریافته اند که یکی از راه های غلبه بر هویت ملّی ایرانیان، از توش و توان انداختن پیشران ملّی ایشان، یعنی زبان فارسی است. در این مقاله ضمن تعریف لغوی و مفهوم هویت و بازتشریح فعّالیّت های دشمنان کشور برای جلوگیری از رشد هویت ملّی ایرانیان و زبان فارسی، راه حل هایی که آیت الله خامنه ای برای جلوگیری از تضعیف زبان فارسی و بازیابی اعتلای فرهنگی و افزایش قدرت هویت ملّی در ایران اسلامی ارائه فرموده اند، نیز گزارش شده تا خوانندگان بدانند و دریابند که در برابر سنگ اندازی دشمنان، نظام جمهوری اسلامی و مردم ایران، دست بسته نبوده و به واسطه هوشیاری، دیانت و رفتار دانشمندانه آیت الله خامنه ای، از تمامی داشته های مادّی و معنوی خود به خوبی حراست می کند و با همین پشتوانه، امیدوار به فتح قلعه های علمی و نشاندن زبان فارسی بر قلّه های علمی در طی پنجاه سال آینده است.

هدف این پژوهش، نشان دادن توجه و گرایش عمیق قلبی و علمی اقبال لاهوری، شاعر بزرگ پاکستانی، به فرهنگ و تمدن ایران و زبان فارسی است. تحقیق با تحلیل یک بیت شعر از غزلی معروف که اقبال درباره ایرانیان سروده آغاز می شود و با شواهد فراوان از آثار منثور و منظوم اقبال، نشان داده می شود که او با فرهنگ ایران و حتی با برخی از نشانه های جزئی آن به خوبی آشنا بوده است. آن گاه پنج موضوع که عبارت اند از دین، فلسفه و کلام و عرفان، عقل و عشق، تلفیق و زبان فارسی که از مهم ترین مؤلفه های فرهنگ ایرانی هستند تحلیل می شوند و همین موضوع ها با آثار اقبال لاهوری سنجیده می شوند تا نشان داده شود که مؤلفه های فرهنگی و آداب و سنن ایرانیان در همه کتاب ها و نوشته های علمی و ادبی و فلسفی و حتی دیدگاه اجتماعی او به میزان بسیار زیادی تأثیر گذار بوده است. یافته پژوهش این است که اقبال به رغم آنکه با چهار فرهنگ ایرانی، اسلامی، هندی و اروپایی و چند زبان زنده دنیا مانند انگلیسی، اردو، عربی و آلمانی آشنا بوده، بیشترین و عمیق ترین تأثیرها را از فرهنگ و تمدن ایران و شعرا و دانشمندان و عرفا و فلاسفه ایرانی و اندیشه های ایشان و نیز از زبان و ادبیات فارسی پذیرفته است؛ به گونه ای که علاوه بر دارابودن دیوان شعری مستقل به زبان فارسی، آشکارا نیز بیان کرده است که زبان فارسی را برای بیان خواسته های قلبی اش مناسب تر از زبان مادری اش می داند.

مهم ترین محور این پژوهش، بررسی شخصیت قهرمان اوّل و قهرمانان اصلی داستان «مدیر مدرسه» از منظر اخلاقی، رفتاری و اعتقادی است که برای هر یک از این سه شاخص، نمونه­هایی از متن کتاب به عنوان شاهد بیان شده است؛ امّا این که چرا از بین شخصیت­های پر­شماری که در داستان حضور دارند، تنها به بررسی همین دو گروه بسنده شده، مهم ترین دلیل، به رنگ نقش پررنگ و عمیق قهرمان اول و نیز قهرمانان اصلی بازمی­گردد که در سازوکار طولی و حاشیه­ای داستان، حضوری فعّال و مؤثّر داشته­اند، به­گونه­ای که می­توان بدون گزاف ادعا کرد، استخوان­بندی داستان را شکل می­دهند؛ ولی سایر قهرمانان در حکم سایه این دو گروه می­باشند. موضوع مهم دیگر، این است که در تحلیل قهرمانان داستان، از روش تفسیر متن به متن بهره گرفته شده؛ یعنی به آراء و نظریه های منتقدان ادبی و مفسران دیگر استناد نشده و این مقاله، فقط بازتاب­دهنده تحلیل­های خود نویسنده در خصوص قهرمانانش است. این شیوه، به خواننده اطمینان می­دهد، پژوهشی را می­خواند که از شائبه حب و بغض منتقدان ادبی خالی است و تحلیل هر قهرمان از نویسنده­ای است که خود خالق آن­ها بوده است