احسان چنگیزی

برخی از متون ادب فارسی، ویژگی هایی دارند که در سایر متون دوره اسلامی کمتر دیده می شود، ولی می توان سابقه آن را در زبان های کهن ایرانی بررسی کرد. یکی از این ویژگی ها کاربرد «فرا» و «ها» در مقام حرف اضافه و پیشوند فعلی است. در برخی از متون، «فرا» و در برخی دیگر، «ها» که صورت دیگری از «فرا» است، به کار رفته است. در تاج التراجم، هر دو صورت به کار رفته . در این مقاله، سیر تحول «فرا» از منظر صورت و کارکرد در دوره های کهن زبان های ایرانی بررسی و چگونگی تحول آن از قید به حرف اضافه و پیشوند نشان داده شده است. در زبان اوستایی، frā قید به معنی «پیش، جلو» است و در برخی بافت ها، کارکرد معنایی خود را از دست داده و قرار گرفتن آن پیش از یکی از اجزای جمله سبب شده به عنوان حرف اضافه بازتحلیل شود. نزدیک شدن به فعل جمله نیز به تدریج آن را به پیشوند فعل بدل کرده است. frā در متون موجود فارسی میانه و پهلوی اشکانی جز به صورت عنصری رسوبی در ساخت برخی واژه ها باقی نمانده است، اما در برخی متون ادب فارسی، با کارکرد پیشوند فعل و همچنین، حرف اضافه برای دلالت بر نقش معنایی پذیرنده و مقصد فعل حرکتی باقی مانده است. طی روند تحول آوایی، frā به hā بدل شده و این صورت نیز، همان کارکردهای صورت پیشین را حفظ کرده است.

در زبان های تصریفی هر یک از حالات بسته به بافت جمله و دیگر اجزاء ازنظر معنایی کارکردهای متفاوتی دارند. در زبان فارسی باستان نیز حالت مفعولی یکی از حالت های هفت گانه فارسی باستان است که در ساخت های لازم، یک مفعولی و دومفعولی به کار می رود. این حالت مفعولی، ازنظر معنایی و بسته به بافت جمله، می تواند کارکردهای متفاوتی داشته باشد و نقش های معنایی مختلفی را نشان دهد. در این مقاله، با تعیین افعالی که با دو حالت مفعولی همراهند، به تبیین تفاوت آن ها ازنظر کارکرد معنایی و ویژگی های این دو حالت مفعولی با توجه به بافت جمله پرداخته شده است. در جمله های دارای افعال با دو حالت مفعولی، یکی از حالت های مفعولی بی گمان در نقش معنایی موضوع/کنش پذیر، و حالت مفعولی دوم در نقش های معنایی مقصد، شیوه، تمیز و منبع-زیان ور نمایان شده است. بهدلیل کمّی، نمونه جمله های مجهول دربردارنده افعال با دو حالت مفعولی در زبان فارسی باستان، بررسی ویژگی های آن ها تااندازه ای دشوار است؛ ولی با دوراندیشی و بی گمان می توان گفت فعل های مرتبط با درخواستن و پرسیدن و ساختارهای دومفعولی زیان ور می توانند جزء ساختارهای دو حالت مفعولی قرار گیرند که هر دو حالت مفعولی ویژگی یکسانی دارند. همتاهای فعل های موردبررسی، در زبان اوستایی نیز موردبررسی قرار گرفته شده است و نتیجه نشان می دهد که همتاهای این افعال در زبان اوستایی، لزوماً با دو حالت مفعولی با کارکردهای معنایی یکسان همراه نیستند.