قنبرعلی رودگر

در میان شهرها و ولایات ایران اسلامی، قزوین به عنوان یکی از پیشینه دارترین مراکز فرهنگی و تمدنی ایران محسوب می شد که در دوره اسلامی قدرت های حکومتگر بر آن جا از حیث سیاسی و مذهبی تنوعات متناوبی داشته و از لحاظ جایگاه میان راهی و موقعیت جغرافیایی نیز دارای اهمیت ویژه ای بوده است؛ چنان که از سده نخست هجری، حضور گسترده مرزداران، عالمان و زاهدان در کنار رونق مکاتب حدیث، فقه و فلسفه به شکل گیری نخستین نهادهای آموزشی در این شهر انجامیده اسست. در واقع دیرینگی، دوام، استمرار و پویایی این نهادها حاصل وضع خاص جغرافیایی، سیاسی و بالمآل فرهنگی آن است. نویسندگان در این پژوهش، با آگاهی از محدودیت در داده های تاریخی، درصددند مؤسسات و نهادهای علمی و فرهنگی قزوین را از آغاز دوره اسلامی تا ایلخانان مغول بررسی کنند و بدین پرسش پاسخ دهند که این نهادها از لحاظ نوع، ماهیت و کارکرد، چه تحوالاتی را پشت سر گذاشته اند. یافته های این پژوهش توصیفی- تحلیلی نشان می دهد قزوین در این دوره طولانی به واسطه وجود موسساتی آموزشی، چون مساجد، مدارس، خانقاه ها، کتابخانه ها و رواج و روایی آموزش علوم عمدتاً دینی از جمله قرآن، حدیث، فقه و مقدمات آن ها، از پایگاه های مهم دانش های ادبی و اسلامی محسوب می شده و از این رو مقصد بسیاری از عالمان و جویندگان علوم بوده است. همچنین نقش برجسته خاندان های منتفذی چون دبیران و رافعان درخور توجه است که در گسترش و رونق دانش و توسعه نهادهای علمی و آموزشی سهم بسزا داشتند.

تاریخ فاطمیان را می توان در آثار گونه گون، از منابعِ موافق اسماعیلی گرفته تا منابعِ مخالف سنی و شیعی دوازده-امامی، بازجست. این مقاله بر یکی از منابع سنی یعنی مُفَرِّج الکُروب فی اخبار بنی اَیّوب متمرکز شده و با رویکرد «توصیفی–تحلیلی» و بر پایه مطالعات کتابخانه ای، این پرسش را پی گرفته که سیمای فاطمیان در این کتاب چگونه بازنمایده شده-است؟ اهمیت موضوع از آن جهت است که مفرج الکروب اساساً تاریخ دودمانی ایوبیان است و از این روی تحلیل بازنمایی سیمای فاطمیان در تاریخ دودمانی دشمنان و جانشینان ایشان، می تواند عیار دقیقی برای سنجش بی طرفی ابن واصل باشد. آنچه ابن واصل درباره فاطمیان آورده، مشتمل بر برخی روایدادهای تاریخی، عقاید فاطمیان و ذکر برخی از اشعار سروده-شده درباره آنها است. در مسئله نسب فاطمیان دیدگاه ابن واصل بر رد انتساب ایشان به علویان است، امّا در ذکر روایت های تاریخی مرتبط با فاطمیان کمتر دست به ارزش داوری زده و بدون جانب داری از ایوبیان به ذکر رویدادها پرداخته است. با این همه به هنگام ذکر عقاید و باورهای فاطمیان روایت او قالب ردیه نویسی گرفته و متضمن بدگویی از فاطمیان است.

زکریا بن محمد قزوینی (نام و نسب درست او، زکریا بن محمد بن محمود است) (د.682ق) در آثارالبلاد و اخبارالعباد، نخستین اثر جغرافیایی مسلمانان که پس از تشکیل و تثبیت دولت ایلخانان تألیف شده ، صرف نظر از اقتباسات بسیاری که بدون ذکر نام، از منابع مختلف کرده، از 12 اثر جغرافیایی، تألیف سده های چهارم تا ششم، با ذکر نام کتاب یا مؤلف، مطالبی را نقل کرده است. مسئله اصلی در این پژوهش، آن است که استفاده قزوینی از منابع جغرافیایی پیشین، بر پایه چه ترجیحات و معیارها و در واقع، حاصل چه رویکردهایی بوده است؟مؤلفان این مقاله، با استقصای همه ارجاعات قزوینی به منابع مذکور و مصرح خود و سنجش آنها با محتوای آن منابع، کوشیده اند پاسخی بدین مسئله بدهند. ازجمله یافته های این پژوهش، آن است که قزوینی آگاهانه منابع و مطالب منابع را گزینش کرده و این گزینش ها حاصل و نیز نشان نگرش او به جایگاه هر منبع بوده است. او خاصه آشنایی مستقیم و بلاواسطه جغرافیانویسان را از نشانه های اعتبار آثارشان می شمرد و از همین رو، گزارش نویسندگان در باره زادگاه و پرورشگاه خود یا در مورد مسیرهای سفرشان را معتبرتر از بقیه گزارش ها می انگاشت.

در میان شهرهایی که در فرایند کشورگشایی های عرب های مسلمان، به دست آنان افتاد، ساوه اهمیتی ویژه دارد، چه این شهر بااین که بیش از سی سال پس از بعثت پیامبر (ص) به دست مسلمانان افتاد در شمار معدود شهرهای ایران است که بر پایه مدعای منابع حدیثی و روایی، از آغاز ولادت پیامبر (ص) در حجاز شناخته بوده و خشکیدن دریاچه ساوه، هم زمان با میلاد پیامبر اسلام، از نشانه های ظهور او و به اصطلاح جزو «ارهاصات» شمرده شده است. پرسش اصلی این پژوهش توصیفی-تحلیلی چندوچون اصالت و نیز ارزش و اعتبار معنایی و دلالت های روایت خشکیدن دریاچه ساوه است. چگونگی مواجهه جغرافیانگاران مسلمان و نیز شاعران با این واقعه، پرسش های فرعی این تحقیق اند. با وارسی سندشناسانه گزارش رویدادهای شب میلاد رسول خدا، و آشکار کردن فرایند دگردیسی معنوی و دلالتی آن از یک سو، و با تأمل در محتوای آن و نیز با توجه به فقدان اشاره به مضمون این حدیث در بسیاری از متون جغرافیایی و فتوح نگاشته های مسلمانان و نیز در دیوان های قریب به تمام شاعران، آشکار می گردد که خشکیدن دریاچه ساوه در شمار «ارهاصات النبی» نبوده است. و اساساً ساوه تا پیش از تصرف این شهر به دست اعراب مسلمان و چه بسا تا مدت ها پس از آن، برای آنان ناشناخته بوده است.

منصب میرسامانی جزو مناصب درباری و تشکیلات سلطنتی جهانگیرشاه (حک: 1014-1037 ق/ 1605- 1628م)، بود. با بسط و گسترش دوایر، کارگاه ها و مراکز تهیه و تولید ملزومات دربار جهانگیرشاه، لازم بود فردی کاردان و مورد اعتماد شاه در رأس همه آنها قرار گیرد تا بتواند با نظم و ترتیب و بر اساس اراده و میل شاه بر فعالیت آنها نظارت داشته باشد. در دوره جهانگیرشاه نظارت عالی بر این کارگاه ها و کارخانه ها بر عهده میرسامان یا خان سامان بود که در حقیقت سرپرست کل کارگاه ها یا بیوتات سلطنتی و ناظر کل دستگاه سلطنت بوده است. در منابع تعداد کارخانه ها ی سلطنتی زیر نظر میرسامان بین سی و شش تا هفتاد مورد ذکر شده است که مهمترین آنها خزانه، ضرابخانه، فراشخانه، قورخانه، زرادخانه، آبدارخانه، آشپزخانه و اصطبل های سلطنتی بودند. نتایج پژوهش نشان می دهد که گورکانیان به ویژه جهانگیرشاه این منصب را با تأثیرپذیری از نظام اداری حکومت های مسلمان هند (سلاطین دهلی) و صفویان ایران و در جهت برقراری و تقویت تشکیلات دیوانسالاری واحد، متمرکز و سازمان یافته سروسامان دادند. حوزه وسیع نفود و قدرت میرسامان نیز موجب شد از لحاظ اداری، مقام میرسامان بعد از مقام وزیر، دومین جایگاه را در دربار داشته باشد. این پژوهش به معرفی و بررسی جایگاه و وظایف میرسامان در دوره جهانگیرشاه گورکانی می پردازد. روش تحقیق در این پژوهش، تاریخی و شیوه آن توصیفی- تحلیلی با استفاده از منابع دست اول کتابخانه ای می باشد.