مقایسه تطبیقی ابعاد هویت مکانی در دو گونه مسکن محصور و غیرمحصور (مطالعه موردی: توسعه های مسکونی منطقه قاسم آباد مشهد) (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
«هویت مکانی» جزئی از هویت شخصی است که با فرایندی که در آن افراد، ازطریق تعامل با مکان، خود را متعلق به مکانی مشخص معرفی و توصیف می کنند، تعریف می شود. در چند دهه اخیر، با گسترش مجتمع های مسکونی محصور در مناطق مختلف جهان، پژوهشگران متعددی تلاش کرده اند ماهیت و ابعاد مختلف این گونه از مسکن را شناسایی و تأثیرات آن را بر کاربران ارزیابی کنند. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف مقایسه تطبیقی ابعاد مختلف هویت مکانی در مجتمع های مسکونی محصور و غیرمحصور، با پیکره بندی خطی، در منطقه قاسم آباد شهر مشهد طرح شده است. روش پژوهش حاضر، در بخش مبانی نظری، ادبیات پژوهی با رویکرد تحلیل مفهومی و در بخش مطالعه میدانی، روش کمّی با راهبرد پیمایش و تحلیل همبستگی است. بر این اساس، داده های آماری نمونه ای شامل 240 نفر از جامعه آماری ساکنان مجتمع های مسکونی محصور و غیرمحصور منطقه قاسم آباد، با استفاده از پرسشنامه محقق ساخته و نمونه گیری تصادفی خوشه ای، گردآوری و با روش آزمون تی مستقل و آزمون تعقیبی توکی تحلیل شده است. یافته های پژوهش حاضر نشان دهنده تفاوت معنی دار ابعاد چهارگانه هویت مکانی (ابعاد شناختی، عاطفی، ارزیابانه و رفتاری) در دو گونه مسکن محصور و غیرمحصور است. این درحالی است که مقایسه درون گروهی دو گونه مسکن محصور و غیرمحصور، تفاوت معناداری را در ابعاد مختلف هویت مکانی نشان نمی دهد. به عنوان نتیجه نهاییِ پژوهش حاضر می توان گفت که با توجه به ضعیف تر بودن همه ابعاد هویت مکانی در نمونه های مسکن محصور، محصور کردن مجتمع ها در محدوده مورد مطالعه موجب کاهش احساس هویت مکانی ساکنان این مجتمع ها شده است.A Comparative Analysis of Place Identity Dimensions in Gated and Non-Gated Communities (Case Study: Residential Developments in Qasemabad District, Mashhad)
Place identity, rooted in environmental psychology and urban sociology, refers to the symbiotic relationship between individuals and their physical surroundings, where spaces become integral to self-definition and collective memory. Grounded in Proshansky’s theory, it encompasses distinctiveness (unique spatial attributes), continuity (temporal attachment), self-esteem (pride in place), and self-efficacy (control over environment). This multidimensional construct evolves through lived experiences, social interactions, and cultural narratives, transforming anonymous spaces into meaningful “places.” Place identity integrates four core dimensions: cognitive (mental understanding of a space), affective (emotional bonds, such as safety), behavioral (active engagement through routines or community participation), and evaluative (judgments of a place’s functionality or cultural value). Together, these dimensions shape how individuals perceive, interact with, and derive meaning from their environments, forming a cohesive sense of belonging and identity. Despite its theoretical richness, empirical studies often overlook how housing typologies—especially gated versus non-gated communities—modulate these dimensions, particularly in cities experiencing rapid urbanization and spatial fragmentation. This study examines Qasemabad, Mashhad, a district emblematic of favoring gated communities. By considering linearly configured gated communities (characterized by walls, restricted access, and privatized amenities) alongside non-gated, open-block housing, the research interrogates how physical boundaries shape residents’ cognitive, emotional, behavioral, and evaluative aspects of place identity. A quantitative approach surveyed 240 residents using a 29-item Likert-scale questionnaire validated through pilot testing (Cronbach’s α = 0.84). The statistical analyses (independent t-tests, Tukey’s HSD) confirmed significant inter-typology differences: Non-gated residential environments demonstrated more favorable conditions across all four dimensions of place identity. The results of the independent t-test indicate that the highest mean in gated housing is associated with the emotional dimension. In contrast, in non-gated housing, it is associated with the cognitive dimension. Additionally, in both types of housing, the lowest mean is associated with the behavioral dimension. Notably, the findings challenge the presumed superiority of gated communities in fostering place identity, revealing their role in fragmenting socio-spatial cohesion. Policy implications urge urban planners to integrate porous design—such as semi-permeable boundaries, shared green spaces, and pedestrian-friendly layouts—to reconcile security with connectivity.
تبلیغات
