ارتباط نهاد حِسبه و آیین مدیریت سلامت شهرهای تاریخی دوره اسلامی در ایران تا پایان عصر صفوی (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
مقدمه مفهوم سلامت شهری فراتر از رفاه فیزیکی صرف، نمایانگر یک پارادایم پیچیده است که ریشه در تحولات تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی یک شهر دارد. در تمدن اسلامی، تلاش برای دستیابی به این سلامت کلیت گرا از طریق دیوان احتساب یا نهاد حِسبه نهادینه شد. این نهاد به عنوان یک رکن اداری و نظارتی اساسی در ساختارهای حکمرانی شهری ایران پیشامدرن عمل می کرد. حِسبه ذیل اصل فراگیر دینی «الامر بالمعروف و النهی عن المنکر» فعالیت می کرد و وظایف بسیار گسترده ای به آن محول شده بود؛ مسئولیت هایی که از حفظ اخلاق عمومی و نظارت بر سلامت فعالیت های تجاری و اقتصادی گرفته تا اجرای احکام شرعی را شامل می شد و از این رو، به عنوان سنگ بنای نظام اداری تمدن اسلامی خدمت می کرد. در حالی که آثار پژوهشی پیشین عمدتاً به بررسی حِسبه از منظر فقهی یا صرفاً اخلاقی اقتصادی پرداخته اند، خلأ تحقیقاتی قابل توجهی در مورد نقش مستقیم و سازنده آن در ساماندهی کالبدی، مدیریت فضایی و نظارت جامع بر سلامت شهرهای ایرانی در دوره پیشامدرن وجود دارد. این پژوهش با رویکردی بین رشته ای در حوزه تاریخ، فقه و مدیریت شهری، هدف واکاوی نظام مند و مدل سازی پیوندهای کارکردی بین نهاد چندبعدی حِسبه و سازوکارهای مدیریت و حفظ سلامت شهرهای تاریخی ایران از آغاز دوره اسلامی تا پایان عصر صفوی را دنبال می کند. این تحقیق در پی آن است که فراتر از تحلیل های تک بعدی کند و درکی جامع از حِسبه به عنوان یک نظام یکپارچه حکمرانی شهری ارائه دهد. مواد و روش ها این تحقیق به روش توصیفی تحلیلی و در چارچوبی بین رشته ای (تاریخ، فقه و مدیریت شهری) انجام شده است. داده ها از طریق پژوهش کتابخانه ای و اسنادی و با استفاده از منابع معتبر و تحقیقات ثانویه معاصر گردآوری شدند. از تحلیل محتوای کیفی برای بررسی داده ها استفاده شد. این فرایند شامل دسته بندی مؤلفه ها و استخراج شاخص های عینی مرتبط با کارکردهای نظام حسبه و نگاه آن به سلامت شهری، بر اساس کدهای مستخرج از این منابع تاریخی و متنی بود. هدف، تدوین چارچوب نظری جامعی برای تبیین نقش این نهاد در مدیریت سلامت شهری بود. یافته ها تحلیل تفصیلی داده ها نشان می دهد نهاد حِسبه فقط یک بازرسی بازار نبود، بلکه ستون فقرات نظام سلامت، نظم و پایداری شهری در ایران پیشاصنعتی را تشکیل می داد. کارکردهای آن چندبعدی بود و بر تمامی جنبه های زندگی شهری نفوذ داشت. دستاورد محوری این مطالعه، صورت بندی و ارائه مدل عملیاتی نظام حِسبه در قالب چهار بعد کلیدی و به هم پیوسته سلامت شهری است که از ترکیب ۲۲ شاخص عینی استخراج شده از منابع تاریخی به دست آمده است: 1. سلامت جسمانی و بهداشت عمومی: این بعد یکی از ارکان اصلی وظایف محتسب بود. این امر شامل نظارت سختگیرانه بر کیفیت و ایمنی مواد غذایی، اطمینان از پاکیزگی نان، گوشت، ماهی، عسل و روغن فروخته شده در بازارها می شد. بهداشت اماکن عمومی از اهمیت بالایی برخوردار بود و پاکیزگی خیابان ها، بازارها، حمام های عمومی و مساجد را در بر می گرفت. این نهاد همچنین بر مدیریت آب و دفع زباله نظارت داشت. علاوه بر این، مشاغل پزشکی را تنظیم می کرد و صلاحیت، اخلاقیات و عملکرد پزشکان، چشم پزشکان (کحالان)، جراحان، داروسازان و دامپزشکان را تحت نظر داشت. نظارت به بیمارستان ها نیز گسترش می یافت و شامل اجرای قوانینی مانند تفکیک جنسیتی می شد که نشان دهنده درکی پیشرفته از حکمرانی بهداشت عمومی در زمان خود بود. 2. سلامت اقتصادی (معیشتی): حِسبه نهاد مرکزی برای تضمین عدالت اقتصادی و سلامت بازار بود. وظایف آن شامل اجرای قیمت گذاری عادلانه، به ویژه در بازارهای غیررقابتی از طریق فرایندی به نام «تسعیر» می شد. این نهاد اوزان و مقیاس ها را به دقت استاندارد می کرد تا از تقلب و کم فروشی جلوگیری کند. با روش های اقتصادی نادرست مانند احتکار کالاهای ضروری برای افزایش مصنوعی قیمت ها، ربا و فریب در معاملات (مانند پنهان کردن عیوب کالاها) مبارزه می کرد. این نهاد همچنین نقش کلیدی در حمایت از حقوق صنعتگران (اصناف) و مصرف کنندگان ایفا می کرد و محیط بازاری مبتنی بر اعتماد و انصاف را تقویت می کرد. رویکرد نظارتی آن انعطاف پذیر بود و بر اقدامات ضد انحصاری در بازارهای رقابتی و مداخله مستقیم در شرایط غیررقابتی متمرکز بود. 3. سلامت اخلاقی و اجتماعی (روانی): این بعد که ریشه در اصل بنیادی امر به معروف و نهی از منکر داشت، به رفاه روانی اجتماعی جامعه می پرداخت. محتسب مسئول پیشگیری از رذایل و مفاسد اجتماعی مانند مصرف مشروبات الکلی، قمار، فحشا و بی اخلاقی عمومی بود. او بر رفتار عمومی نظارت داشت، اجرای صحیح مراسم و آموزش مذهبی (مانند نماز جمعه، موعظه، تدریس) را زیر نظر می گرفت و به جنبه های مربوط به اقلیت های مذهبی (اهل ذمه) رسیدگی می کرد. این نظارت جامع ترویج انسجام اجتماعی، حفظ هویت مذهبی و تضمین محیطی سالم از نظر اخلاقی بود که برای سلامت روانی جامعه ضروری تلقی می شد. 4. امنیت شهری (پایداری و آرامش): این نهاد رکنی حیاتی برای حفظ نظم و امنیت عمومی بود که پیش نیازهای یک زندگی شهری سالم هستند. وظایف آن شامل مقابله با مزاحمت ها و اختلالات عمومی، جلوگیری از ورود افراد مسلح به بازارها و مساجد برای تضمین امنیت جمعی، و نظارت بر ایمنی راه ها و ساختمان ها بود. محتسب اختیار داشت که دستور تخریب سازه های ناامن را صادر کند و در بهبود زیرساخت های شهری مشارکت داشته باشد. اگرچه کمتر مستند شده، نظارت بر حمل و نقل شهری نیز در حیطه مسئولیت او قرار می گرفت که نشان دهنده نقش آن در تضمین جابه جایی ایمن است. کاربست این مدل چهاربعدی در بافت شهرهای عمده عصر صفوی، کارآمدی آن را در تلفیق حکمرانی متمرکز دولتی با نظارت محلی دقیق نشان می دهد. با این حال، این مطالعه تحول مهمی را نیز در دوره صفوی شناسایی می کند. انتقال تدریجی وظایف دینی و قضایی حِسبه به نهادهای دیگر (مانند شیخ الاسلام) و واگذاری وظایف سیاسی نظامی آن به مقاماتی مانند داروغه، به محدود شدن قابل توجه اختیارات آن انجامید. این روند در نهایت ویژگی کلیت گرای آن را تضعیف کرد و آن را عمدتاً به یک نهاد متمرکز بر بازار تقلیل داد و پیوند یکپارچه بین نظارت اجتماعی، بهداشت شهری و سلامت اخلاقی را که زمانی تجسم می بخشید، تضعیف کرد. نتیجه گیری این مطالعه نتیجه می گیرد که نهاد حِسبه نمایانگر یک سیستم پیشامدرن و پیچیده مدیریت یکپارچه سلامت شهری در ایران تاریخی اسلامی بود. چارچوب چهاربعدی و با دقت تعریف شده آن که حوزه های فیزیکی، اقتصادی، اخلاقی و امنیتی را در بر می گیرد، یک مکانیسم قوی و جامع برای تضمین پایداری شهری، عدالت، نظم و رفاه کلی شهروندان فراهم می کرد. یافته ها به طور بنیادی به شکاف مهمی در مطالعات تاریخی شهری پاسخ می دهد و با حرکت فراتر از تفسیرهای صرفاً الهیاتی یا اقتصادی، نقش محوری این نهاد در ساختاردهی فیزیکی و حکمرانی روزمره فضای شهری را روشن می سازد. مدل عملیاتی استخراج شده از منابع تاریخی نه تنها بینش دانشگاهی، بلکه درس های ارزشمند و عملی برای سیاست گذاری شهری معاصر ارائه می دهد. این مدل یک سابقه تاریخی برای طراحی نظام های نوین مدیریت و سلامت شهری ارائه می کند که با موفقیت انگیزه های اخلاقی یا معنوی، چارچوب های نهادی ساختاریافته، مشارکت اجتماعی فعال و مکانیسم های اجرایی مؤثر را یکپارچه می سازند. تجربه تاریخی حِسبه تأکید می کند که مدیریت موفق و تاب آور سلامت شهری ذاتاً کلیت گرا است و نیازمند درنظرگیری هم زمان و متوازن ابعاد فرهنگی، اجتماعی، اداری و عملی است. این تحقیق، حِسبه را به عنوان یک الگوی پیشامدرن برای حکمرانی یکپارچه شهری بازتعریف می کند و چارچوبی برای بازخوانی شهرهای ایرانی اسلامی و الهام بخشی به راهبردهای آینده مدیریت پایدار شهری ارائه می دهد.The relationship between the institution of Hisbah and the Health Management ritual of historical cities of the Islamic period in Iran until the end of the Safavid Era
Introduction The concept of urban health transcends mere physical well-being, representing a complex paradigm rooted in a city’s historical, social, economic, and environmental evolution. In Islamic civilization, the pursuit of holistic health was institutionalized through the Diwan al-Hisba, also known as the institution of Hisbah. This body functioned as a fundamental administrative and regulatory pillar within urban governance structures in pre-modern Iran. Operating under the overarching religious principle of “al-amr bi-l-maʿrūf wa-n-nahy ʿani-l-munkar” (enjoining good and forbidding evil), the Hisbah was entrusted with a vast mandate. Its responsibilities ranged from upholding public morality and overseeing the integrity of commercial and economic activities to enforcing religious injunctions, thereby serving as a cornerstone of the Islamic civilizational administrative system. While previous scholarly works have examined the Hisbah primarily through jurisprudential (fiqh) or ethical-economic lenses, a significant research gap persists regarding its direct and constructive role in the physical organization, spatial management, and comprehensive health oversight of pre-modern Iranian cities. This interdisciplinary research, spanning history, jurisprudence, and urban management, aims to systematically investigate and model the functional linkages between the multifaceted Hisbah institution and the mechanisms for managing and preserving the health of historical Iranian cities from the early Islamic period up to the conclusion of the Safavid Era. It seeks to move beyond one-dimensional analyses and present a holistic understanding of the Hisbah as an integrated system of urban governance. Materials and Methods This research employs a descriptive-analytical methodology within an interdisciplinary framework that encompasses history, jurisprudence, and urban management. Data was gathered through extensive library and documentary research, utilizing valid sources such as jurisprudential texts and secondary contemporary research. Qualitative content analysis was employed to analyze the collected data. The process involved categorizing components and extracting objective indicators related to the Hisbah system’s functions and its perspective on urban health, based on codes derived from these historical and textual sources. The objective was to develop a comprehensive theoretical framework explaining the institution’s role in urban health management. Findings The detailed analysis reveals that the Hisbah institution was not merely a market inspectorate but formed the very backbone of the urban health, order, and sustainability system in pre-industrial Iran. Its functions were multidimensional and permeated all aspects of urban life. The central contribution of this study is the formulation and presentation of the Hisbah system’s operational model through four key, interconnected dimensions of urban health, derived from the synthesis of 22 objective indicators extracted from the historical sources: 1. Physical and Public Health: This dimension constituted a primary pillar of the Muhtasib’s duties. It involved rigorous supervision over food quality and safety, ensuring the cleanliness of bread, meat, fish, honey, and oil sold in markets. Sanitation of public spaces was paramount, encompassing the cleanliness of streets, markets, public baths (hammams), and mosques. The institution also oversaw aspects of water management and waste disposal. Furthermore, it regulated medical professions, monitoring the competence, ethics, and practices of doctors, oculists, surgeons, apothecaries, and veterinarians. Supervision extended to hospitals, including enforcement of rules such as gender segregation, demonstrating an advanced understanding of public health governance for its time. 2. Economic Health (Subsistence): The Hisbah was the central agency for ensuring economic justice and market integrity. Its functions included enforcing fair pricing, particularly in non-competitive markets, through a process called tas’ir (price-setting). It meticulously standardized weights and measures to prevent fraud and short-changing. It combated economic malpractices such as hoarding (ihtikar) essential goods to inflate prices, usury (riba), and deception in transactions (e.g., hiding defects in goods). The institution also played a key role in protecting the rights of both artisans (guilds) and consumers, fostering a market environment based on trust and fairness. Its regulatory approach was adaptive, focusing on anti-monopoly measures in competitive markets and direct intervention in non-competitive scenarios. 3. Moral and Social Health (Psychological): Deeply rooted in the core principle of commanding good and forbidding wrong, this dimension addressed the psycho-social well-being of the community. The Muhtasib was responsible for preventing social vices and corrupt practices such as alcohol consumption, gambling, prostitution, and public immorality. He supervised public behavior, oversaw the proper conduct of religious ceremonies and education (e.g., Friday prayers, sermons, teaching), and managed aspects related to religious minorities (ahl al-dhimmah). This comprehensive oversight aimed to foster social cohesion, maintain religious identity, and ensure a morally sound environment, which was considered essential for the community’s psychological well-being. 4. Urban Security (Stability and Tranquility): The institution was a crucial pillar for maintaining public order and security, which are prerequisites for a healthy urban life. Its duties included combating public nuisances and disturbances, preventing armed individuals from entering markets and mosques to ensure collective safety, and overseeing the safety of roads and buildings. The Muhtasib had the authority to order the demolition of unsafe structures and participate in urban infrastructure improvements. Although less documented, oversight of urban transport also fell under his purview, highlighting the role in ensuring safe mobility. Applying this four-dimensional model to the context of major Safavid cities illustrates its efficacy in integrating centralized state governance with granular local oversight. However, the study also identifies a critical transformation during the Safavid period. The gradual transfer of the Hisbah’s religious and judicial duties to other institutions (e.g., the Shaykh al-Islam) and its political-military functions to figures like the Darughah led to a significant narrowing of its authority. This process ultimately diluted its holistic character, reducing it primarily to a market-focused body and weakening the integrated link between social supervision, urban hygiene, and moral health that it once embodied. Conclusion This study concludes that the Hisbah institution represented a sophisticated, pre-modern system of integrated urban health management in historical Islamic Iran. Its meticulously defined four-dimensional framework—encompassing physical, economic, moral, and security spheres—provided a robust and comprehensive mechanism for ensuring urban sustainability, justice, order, and the overall well-being of the citizenry. The findings fundamentally address a significant gap in urban historical studies by moving beyond purely theological or economic interpretations and illuminating the institution’s pivotal role in the physical structuring and daily governance of urban space. The operational model extracted from historical sources offers not just academic insight but also valuable, practical lessons for contemporary urban policy-making. It presents a historical precedent for designing modern urban management and health systems that successfully integrate ethical or spiritual motivations, structured institutional frameworks, active social participation, and effective practical enforcement mechanisms. The historical experience of the Hisbah underscores that truly successful and resilient urban health management is inherently holistic, requiring a simultaneous and balanced consideration of cultural, social, administrative, and practical dimensions. This research redefines the Hisbah as a pre-modern paradigm for integrated urban governance, offering a framework for re-reading Iranian-Islamic cities and informing future sustainable urban management strategies. This study concludes that the Hisbah institution represented a sophisticated, pre-modern system of integrated urban health management in historical Islamic Iran. Its meticulously defined four-dimensional framework—encompassing physical, economic, moral, and security spheres—provided a robust and comprehensive mechanism for ensuring urban sustainability, justice, order, and the overall well-being of the citizenry. The findings fundamentally address a significant gap in urban historical studies by moving beyond purely theological or economic interpretations and illuminating the institution’s pivotal role in the physical structuring and daily governance of urban space. The operational model extracted from historical sources offers not just academic insight but also valuable, practical lessons for contemporary urban policy-making. It presents a historical precedent for designing modern urban management and health systems that successfully integrate ethical or spiritual motivations, structured institutional frameworks, active social participation, and effective practical enforcement mechanisms. The historical experience of the Hisbah underscores that truly successful and resilient urban health management is inherently holistic, requiring a simultaneous and balanced consideration of cultural, social, administrative, and practical dimensions. This research redefines the Hisbah as a pre-modern paradigm for integrated urban governance, offering a framework for re-reading Iranian-Islamic cities and informing future sustainable urban management strategies.
تبلیغات
