خوانشی از مواجهه گفتمانی شیعه و اهل سنّت منطقه شام از قرن ششم تا پایان ممالیک (مقاله پژوهشی حوزه)
درجه علمی: علمی-پژوهشی (حوزوی)
آرشیو
چکیده
با توجه به ناترازی جمعیت شیعه امامی و اهل سنّت منطقه شام در بازه زمانی حساس قرون ششم تا دهم هجری در منطقه راهبردی شام قدیم، و درعین حال، رشد چشمگیر و قابل توجه شیعه که نتیجه آن احساس خطر رقبای مذهبی آن بود، پژوهش حاضر در نظر دارد به منظور ارائه تحلیل بهتر از وضعیت مذکور و صورت بندی دقیق تر از مواجهه و مناسبات شیعیان امامی و اهل سنّت این منطقه، مناسبات دو گروه را مورد بازخوانی قرار دهد. این پژوهش برای رسیدن به هدف خود، از روش تحلیل گفتمان (شاخه لاکلاو و موفه) که از جمله روش های کیفی است، استفاده کرده است. روش مذکور در بعد نظریه معنایی در زبان شناسی ساختار سوسوری، و در جهت نظریه اجتماعی، در نظرات افرادی مانند: دریدا، مارکس، فوکو و گرامشی ریشه دارد. انتخاب این روش از آن روی صورت گرفته که محدود ساختن مطالعه و پژوهش در مطالعات تاریخی به روش های سنّتی، باعث غفلت از بسیاری واقعیات پنهان و نهفته در لایه های فکری، نظری، زبان شناختی و عینی خواهد بود. تحلیل گفتمان لاکلاو و موفه به دلیل ظرفیت بالای تحلیل و تبیینی که دارد، یکی از پُرکاربردترین روش ها در تحلیل پدیده های اجتماعی- سیاسی است و از آن در شاخه های مختلف علوم انسانی و اجتماعی استفاده می شود. بر همین اساس، این روش قادر است چارچوبی نظری دقیقی برای درک و ارائه تحلیل قوی تر از مسائل تاریخی و سیاسی فراهم آورد و با قرار دادن دو غیر مقابل یکدیگر، به بسیاری از اقدامات و عملکرد شخصیت ها معنای واضح تری بخشد. هر گفتمان به همه چیز در چارچوب نظام معنایی خود، مفهومی خاص می بخشد. ازاین رو، ممکن است یک فعل، سخن یا نماد در دو گفتمان متفاوت، معنایی متفاوت و حتی متضاد داشته باشند. به همین دلیل، اعمال، گفتار و پدیده ها زمانی معنادار هستند که در چارچوب گفتمانی خاص قرار بگیرند. در این میان، نقش غیر یا غیریت سازی برای درک گفتمان، حساس است؛ زیرا هویت گفتمان به وجود غیر و مرزبندی با آن است. به همین منظور، در پژوهش حاضر، اوّل دو غیر (شیعه امامیه اثنی عشری و اهل سنّت) که هرکدام به دنبال بسط نظام معنایی خود در ذهنیت جمعی اجتماع بودند، شناسایی شد. در نتیجه، اهل سنت به عنوان گفتمان هژمونیک و مسلط با دال مرکزی خلافت و در اطراف آن نشانه هایی مانند: انتخابی بودن خلیفه، عدالت صحابه، عدم جواز خروج بر حاکم و بدعت بودن شیعه و شیعه امامی به عنوان گفتمان رقیب با دال مرکزی امامت و دال هایی همچون: منصوص بودن امامت، اعتقاد به دوازده امام، عصمت ائمه، حجیت قول و فعل معصومین(ع)، جواز خروج بر حاکم جائر و غیبت امام دوازدهم، صورت بندی شدند. سپس، شیوه مواجهه گفتمانی آنها در حیطه هایی: مانند شالوده شکنی، حاشیه رانی و برجسته سازی، مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. یافته های این پژوهش، حاکی از آن است دو رقیب مذکور برای هژمونیک کردن اندیشه و برجسته سازی نظام معنایی خود و حاشیه رانی رقیب، طبق مبانی، اعتقادات، ظرفیت ها، اقتضائات زمان و شرایط منطقه ای، همه تلاش خود را در این مواجهه مصروف داشتند؛ اما امتیازات در اختیار اهل سنّت به آنان موقعیتی بخشید که بتوانند در مرزبندی غیریت سازانه با شیعیان و به حاشیه راندن دال های گفتمان آنان، به موفقیت دست یابند و در این راستا، از اقداماتی مانند: جرم انگاری داشتن عقاید شیعی، قتل، سرکوب، تبعید، زندانی کردن، صدور دستورعمل های لازم الإجرای حکومتی و مانند آن فروگذار نبودند. در فضایی که بدون توجه به پیامدهای آن، تضعیف شیعه و ایجاد فضای غیریت سازانه با آن، در صدر دستورات و عملکرد حاکمان و عملکرد اهل سنّت قرار گرفته بود، تفکر سلفی با تکیه بر آن، بیش از دیگران برای از متن جامعه به حاشیه کشاندن شیعیان میدان داری کرد؛ تا نگاه توأم با شک و تردید جامعه اسلامی به مسلمان بودن شیعیان را که حاصل تلاش بی پرده گفتمان اهل سنّت بود، به عنوان اصلی یقینی قوام بخشد. در چنین جوّی بود که کم کم عقاید و افکار شیعه باطل، خون و مال آنان، مباح شد و ریشه کن کردنشان مشروع قلمداد گردید.A Reading of Shi‘ites and Sunnites Discursive Engagement in Bilad al-Sham from the Sixth Century to the End of the Mamalik Period
Given the demographic imbalance between the Imami Shi‘a and Sunnites populations in the strategically significant region of Greater Syria (al-Sham) during the critical period spanning the six th to the tenth centuries A.H, and in light of the notable growth of the Shi‘a community—growth that increasingly alarmed their religious rivals—this study seeks to reevaluate the nature of Shiites and Sunnites relations in the region. The aim is to offer a more nuanced analysis and systematic account of the discursive confrontations and relations between Imami Shi‘a and Sunnites during this era. To achieve this aim, the study adopts the discourse analysis methodology of Ernesto Laclau and Chantal Mouffe, a qualitative approach rooted in Saussurean structural linguistics and informed by the socio-political theories of figures such as Derrida, Marx, Foucault, and Gramsci. The rationale behind this methodological choice lies in the limitations of traditional historical approaches which often overlook deeper conceptual, ideological, and linguistic layers embedded within historical events and narratives. Discourse theory in the Laclau–Mouffe framework, due to its robust analytical capacity, has emerged as a powerful tool in the study of socio-political phenomena across the humanities and social sciences. It enables the construction of a theoretical lens through which the meaning of historical and political events can be clarified, especially by juxtaposing opposing discursive formations. Within this paradigm, discourse grants specific meanings to actions, speech acts, and symbols only within its own semantic structure—what is meaningful in one discourse may carry an entirely different or even antithetical significance in another. Central to this analysis is the concept of the “Other,” as discursive identity is forged through processes of other and boundary-drawing. In this study, two primary discourses are identified and examined: the hegemonic Sunni discourse and the counterhegemonic Imami Shi‘a discourse. The Sunni discourse is organized around the central signifier of the Caliphate , buttressed by nodal points such as the elective nature of leadership, the justice of the Companions, the impermissibility of rebellion against the ruler, and the characterization of Shi‘ism as heretical innovation. In contrast, the Imami Shi‘a discourse centers on the Imamate , with key signifiers including divinely-designated leadership, belief in twelve infallible Imams, the authority of the sayings and actions of the infallibles, the legitimacy of revolt against unjust rulers, and the occultation of the twelfth Imam. The discursive strategies employed by each group-including deconstruction, marginalization, and emphasis on particular signifiers-are examined in detail. Findings from the study reveal that both groups, within the scope of their theological commitments, socio-political capacities, and the exigencies of the period and region, exerted significant efforts to hegemonize their discursive systems and marginalize their opponents. Nevertheless, the structural advantages enjoyed by the Sunni establishment-such as political patronage, institutional control, and access to coercive power- enabled it to more effectively delineate the Shi‘a as the “Other” and suppress their discursive influence. This included systematic measures such as criminalizing Shi‘a beliefs, execution, suppression, exile, imprisonment, and the issuance of enforceable governmental decrees. In such an environment, the Salafī trend, relying on these hegemonic discursive constructs, played a leading role in pushing the Shi‘a community to the margins of society and in solidifying the view—fostered by Sunni discourse-that questioned the very Islamic identity of the Shi‘a. Consequently, Shi‘a beliefs and practices were increasingly framed as heretical, their lives and property deemed licit, and their eradication seen as religiously justified.
تبلیغات
