تحفه الاحرار

سفر یکی از مهم ترین ابزار شناخت فرهنگ و ادبیات ملل مختلف است که یکی از ابعاد ناب تجربه ی بشری است. جامی از شاعران قرن نهم هجری است و هفت اورنگ از مهم ترین مجموعه های اوست. از آنجایی که یکی از روش های انتقال افکار جامی در سفرها بیان شده است و سفر در آثار جامی بررسی نشده است ما بر آن شدیم تا سفر را در چهار مثنوی سلسله الذهب، مثنوی سلامان، تحفه الاحرار وسبحه الاحرار بررسی کنیم. ما در این پژوهش سفرهای چهار مثنوی را استخراج و شرایط و آداب آن ها را بررسی کردیم. انواع سفر در سفرهای بررسی شده متنوع می باشد ازجمله: به قصد زیارت اماکن مذهبی، به قصد به دست آوردن غنیمت، دیدار پادشاه، سفر سیاسی و گشت و گذار است. جامی سفر را در قالب حکایت یا در میان حکایات خود جا داده است. جامی به شرایط وآداب سفر توجه چندانی ندارد به به برخی از شرایط سفراشاره نمی کند زیرا هدف او از طرح سفر پند و اندرز یا نتیجه ی اخلاقی است. شخصیت های سفر او انسان و حیوانات هستند. انگیزه سفر در سفرها متنوع است و در برخی سفرها با نتیجه سفر همخوان نیست که نشان از هدف اصلی جامی که پند و اندرز است می باشد.

داستان لاک پشت و مرغابی ها یکی از قدیمی ترین حکایاتی است که ریشه هندی دارد و به دلیل تمثیلی بودن در کتب دیگری مانند کلیله ودمنه، هفت اورنگ جامی و انوار سهیلی وارد شده است. ازسوی دیگر نقاشی های متعددی برای تزئین این نسخه ها انجام شده که تطبیق آن ها با یکدیگر می تواند در اشتراک موضوع داستانی واحد، ضرورت و اهمیت این مطالعه را شرح دهد. بنابراین سؤال اصلی پژوهش این است که با وجود جانمایه تمثیلی واحد، چه تطوری در بازنمایی متون در قیاس با متن اصلی کلیله ودمنه رخ داده است؟ روش تحقیق، توصیفی و تطبیقی است. گردآوری نمونه ها تا حد اشباع نسخه های مستند و به صورت تصادفی است. نتایج مطالعه در دو سطح تطور متن و نقاشی، قابل تبیین است. در لایه متنی، بیشترین برداشت آزادانه و تغییرات ادبی مربوط به تحفه الاحرار جامی است. ازسوی دیگر به طور کلی می توان تأیید کرد نقاشی هر نسخه، همواره در متابعت متن میزبان عمل کرده است؛ با این توضیح که نقاشی های نسخ کلیله ودمنه کاملاً هم سو با صراحت و بی پیرایگی متن، سادگی ترکیب بندی و پرهیز از پیچیدگی بصری دارند. در مورد تک نگاره انوار سهیلی، همچنان که متن، متأثر از سبک ادبی هندی دوره صفوی، پر از استعارات و صنایع ادبی است، نقاشی صادقی بیک نیز به جزئیاتی که کاشفی بیان کرده وفادار است. در مورد نقاشی نسخه های مصور تحفه الاحرار، انتقال سوژه های اصلی داستان به سوی پس زمینه و یا کوچک شدن سهم آن در ترکیب بندی، پیرنگ داستان اهمیت ثانویه یافته و مطابق با متن شعر، مخاطب انسانی و بیان عرفانی و اخلاقی اولویت یافته است.

فرمالیست ها، میان ادبیات ب ه منزل ه مجموع ه آث ار ادب ی و ادبیت در مفهوم تبدیل زبان خودکار به زبان ادبی، تفاوت قائل بودند. از نظر آنان ادبیت متن با استفاده از شگردهای برجسته سازی، محقق می شود. شاعران نیز برای متمایزکردن شعرهای خود دست به آشنایی زدایی و برجسته سازی می زنند. دو روش هنجارگریزی و قاعده افزایی از جمله این روش هاست که نظامی و جامی، دوتن از شاعران برجسته ادبیات فارسی، برای برجسته سازی و غیرآشنا کردن اثرهای خود از آن استفاده کرده اند. حال با توجه به این موضوع، هدف پژوهش حاضر دستیابی به گونه ای از هنجارگریزی نظامی و جامی در مخزن الاسرار و تحفه الاحرار است. بنابراین با روش توصیفی- تحلیلی مبتنی بر مطالعه کتابخانه ای به دنبال پاسخ به این سؤال ها هستیم که هر دو شاعر از کدام عامل هنجارگریزی آوایی بیشتر بهره گرفته اند؟ همچنین استفاده از شگردهای هنجارگریزی آوایی حذف، ابدال، تخفیف، تسکین، ادغام، اشباع و تشدید تا چه اندازه در حفظ وزن، و همسان سازی واژه های قافیه مؤثر بوده است؟ یافته های پژوهش نشان داد: هر دو شاعر برای استحکام بیشتر وزن و موسیقی رعایت وزن اشعار در بحر سریع که لازمه آن سرعت و شتاب در بیان است، بیش از همه از ترفند «حذف» بهره برده اند. پس از آن، شگردهای «ادغام» و «تخفیف»، که هر سه، شیوه مناسبی برای کوتاه کردن مفردات است استفاده کرده اند. همچنین جامی «ابدال» را غالباٌ برای همسان سازی واژه های قافیه، اما نظامی برای حفظ وزن و موسیقی به کار برده است. هر دو شاعر از «اشباع» و «تشدید» به دلیل افزوده شدن بر امتداد هجاها یا تعداد واج های ابیات، کمترین بهره را برده اند.