عبدالله میراحمدی

زمان حرکت کوه ها در آیه 88 سوره نمل، از دیرباز میان مفسّران متقدم و متأخر محل نزاع بوده است. در این میان، رویکردهای فلسفی بر این چالش افزوده است. ضرورت دارد که زمان حرکت کوه ها درست تشخیص داده شود وگرنه سبب اشتباه در فهم صحیح آیه و نادیده گرفتن یکی از ابعاد اعجاز علمی آیه یاد شده، می شود. این پژوهش، با روش توصیفی تحلیلی و با تطبیق و مقایسه دیدگاه های مفسران و با تکیه بر سیاق آیات قریب و بعید بر آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که حرکت کوه ها در آیه 88 سوره نمل، چه زمانی رخ می دهد؟ همچنین نظریه حرکت جوهری ملاصدرا درباره زمان حرکت کوه ها تا چه اندازه با قواعد تفسیری و به ویژه سیاق آیات، قابل اثبات است؟ نتایج نشان می دهد که ملاصدرا در شاخص ترین تفسیر فلسفی خود پس از تبیین حرکت جوهری به حرکت تکوینی- ذاتی، حرکت کوه ها در آیه 88 سوره نمل را مربوط به قیامت دانسته و ضمن توضیح آن، کوه ها را مانند ابرها، در جریان و سیلان و ذوب شدنی دانسته که حس را به اشتباه می اندازد . با دقت نظر در دیدگاه ملاصدرا در می یابیم که اگر وی، حرکت ذاتی جوهری را زیرمجموعه حرکت تکوینی موجودات در نظر گرفته باشد، حرکت کوه ها نیز حرکتی تکوینی است و می توان حرکت جوهری در آیه را در محدوده دنیا قابل پذیرش دانست. هرچند، ملاصدرا زمان آیه را مربوط به قیامت و درباره ادامه مسیر تکاملی موجوداتی همچون کوه ها را در نشئه آخرت فرض کرده است، با این حال، با حل مشکل سیاق آیات سوره نمل، حرکت جوهری نیز در محدوده حیات دنیا قابل پذیرش است. همچنین با توجه به قاعده صحیح تفسیری، حرکت کوه ها در دنیا به منزله نشانه های الهی، جهت ایمان آوردن و تسلیم شدن اهل کتاب و  مؤمنان بازگو شده است.

در این پژوهش ابتدا به طور مختصر به زندگی نامه و شخصیت ماوردی پرداخته شده است که در زمینه علم و سیاست زبان زد بوده و آثار متعددی در این زمینه دارد. سپس سخنان بزرگان اهل سنت در مورد او بیان شده است. در این میان، برخی از اندیشمندان اشعری همچون ابن صلاح و ذهبی او را معتزلی می دانند و نسبت هایی را به او وارد می کنند. برخی اندیشمندان این سخنان را رد کرده و او را اشعری مذهب می دانند؛ از نظر آن ها ماوردی در برخی مسائل موافق اعتزال بوده و در برخی دیگر باورهای آن ها را زیر سؤال می برد. در این نوشته شواهد تمایل ماوردی به اندیشه های اعتزالی در مورد عدم اراده الهی در ارتکاب گناه توسط بندگان، اختیار بندگان در خلق افعال خیر و شر، مسئله قدر و حسن و قبح عقلی مورد بررسی قرار گرفته است. به اندیشه های اشعری مانند قائل بودن به خلق قرآن، مخلوق بودن بهشت و رویت خداوند به روش تحلیل محتوا پرداخته شده و مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. مواردی را نیز که در آن ماوردی موافق یا مخالف با اعتزال است بیان شده است. همچنین دیدگاه های تفسیری ماوردی با اصول فکری اشاعره و معتزله تطبیق داده شده است. در پایان، جمع بندی این نظرها مطرح و دیدگاه و مذهب او بیان شده است. به طور کلی، متکلمان و اندیشمندانی مانند ماوردی در آثار خویش به شیوه عقلی نقلی، به تبیین و اثبات عقاید دینی و پاسخ به شبهات مخالفان می پردازند. در این میان، مهم ترین منبع عقاید نقلی پس از قرآن کریم، احادیث است که در این پژوهش به آن ترتیب اثر داده شده است.