تهمینه مسلمیان فر

نادرشاه افشار، به عنوان یکی از برجسته ترین چهره های تاریخ ایران، برخاسته از ایل افشار بود؛ ایلی که در دوران صفویه یکی از ارکان قدرت نظامی قزلباش و پاسداران مذهب تشیع به شمار می رفت. با این حال، نادر پس از به قدرت رسیدن و به ویژه در کنگره دشت مغان، سیاستی مذهبی متفاوت از پیشینیان صفوی خود در پیش گرفت. این مقاله با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی پیوند میان خاستگاه ایلی نادر و تحولات مذهبی در عصر او می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که ریشه های عشایری نادر و تجربه زیستی او در میان قبایل خراسان، نقشی تعیین کننده در شکل گیری نگاه پراگماتیستی (عمل گرایانه) وی به مذهب داشته است. نادر که در دامان ایل افشار و با باورهای شیعی پرورش یافته بود، پس از رسیدن به سلطنت، کوشید تا با تعدیل شعایر مذهبی افراطی و پیشنهاد مذهب جعفری به عنوان رکن پنجم مذاهب اسلامی، نوعی وحدت سیاسی- مذهبی میان ایلات و قبایل شیعه و سنی ایجاد نماید. این تغییر رویکرد، نه تنها تلاشی برای کسب مشروعیت فرای ساختارهای سنتی صفوی، بلکه پاسخی به ضرورت های حکمرانی بر قلمرویی گسترده با تنوع عشایری بود. در نهایت، مقاله حاضر بر این نکته تأکید می ورزد که سیاست مذهبی نادر را نباید صرفاً یک اقدام الهیاتی، بلکه باید راهبردی برای انسجام بخشی به ساختارهای عشایری و نظامی ایران در قرن دوازدهم هجری دانست.