امین ملکی پور

زمینه / هدف : با وجود جایگاه برجسته متون پهلوی در تاریخ ادبیات و فرهنگ ایران، گونه شناسی حماسه های منثور پیش از اسلام اغلب بر پایه تقسیم بندی های سنتی یا برداشت های کلی صورت گرفته و کمتر به تحلیل کارکردهای زبانی در چارچوبی نظام مند توجه شد ه است. پژوهش حاضر با هدف پر کردن این خلأ، دو متن شاخص پهلوی، «یادگار زریران» و «کارنامه اردشیر بابکان» را در چارچوب مدل شش گانه کارکردهای زبانی رومن یاکوبسن، مورد تحلیل تطبیقی قرار می دهد. در ابتدا، مبانی نظری پژوهش شامل تعریف ها و طبقه بندی های سنتی و جدید گونه شناسی متون حماسی مرور می شود و سپس شاخص های کارکردی زبان، به عنوان چارچوب تحلیل انتخاب می گردد. در انتها نیز راهکاری برای تحلیل و دسته بندی دقیق تر متون حماسی از نظر گونه شناسی ارائه می دهد. روش/ رویکرد: روش پژوهش حاضر، تلفیقی و مبتنی بر تحلیل کیفی محتوای متون است و نمونه های زبانی و روایی هر اثر براساس مطالعات کتابخانه ای و با رویکرد مقایسه ای استخراج و سپس بر مبنای کارکردهای شش گانه یاکوبسن تحلیل می شود. یافته ها / نتایج: یافته ها نشان می دهد که در کارنامه اردشیر بابکان، کارکرد ارجاعی زبان برجسته است. این متن، با ساختاری شبه تاریخی وبا لحن گزارش گونه و بهره گیری محدود از آرایه های بلاغی، بیشتر بر انتقال رویدادها و مشروعیت بخشی تاریخی متمرکز است. در مقابل، یادگار زریران با تأکید بر کارکردهای ادبی و عاطفی، نمونه ای تمام عیار از حماسه منثور به شمار می رود. در این روایت، با حضور پررنگ عناصر پیرنگی پویا، شخصیت پردازی بارز و کاربست گسترده آرایه های بلاغی، برانگیختن عواطف را در اولویت قرار می دهد. نتایج پژوهش نه تنها تمایز بنیادین این دو متن را در عرصه گونه شناسی آشکار می کند، بلکه الگویی کاربردی برای بازتعریف مرزهای گونه شناسی حماسه های منثور بر پایه ای عینی و زبانی ارائه می کند. کاربست رویکرد یاکوبسن در این پژوهش امکان تعمیم و به کارگیری این مدل را در تحلیل سایر متون منثور فارسی تا دوره های متأخر، فراهم می آورد.