محمدباقر همایون

پژوهش حاضر با هدف ارائه پیشنهادهای اصلاحی برای بازنگری سیاست های کلی انرژی کشور از منظر «صنعت و فناوری» انجام شده است. این مطالعه با بررسی روندهای جهانی و ملی، به شناسایی الزامات و سیاست های مرتبط با توسعه انرژی پایدار و فناوری های نوین پرداخته است. در این پژوهش از رویکرد آمیخته کیفی، شامل تحلیل محتوای اسناد بالادستی، مطالعات تطبیقی کشورهای منتخب و مصاحبه نیمه ساختاریافته با خبرگان، استفاده شده است. چارچوب نظری پژوهش بر تفکیک سیاست ها به دو دسته ماموریت گرا و اشاعه گرا استوار است و برای تحلیل سیاست های اشاعه گرا، از کارکردهای «نظام نوآوری فناورانه» بهره گرفته شده است. نتایج نشان داد که سیاست های اشاعه گرا باید بر ارتقای بهره وری، توسعه دانش و شبکه سازی فناورانه متمرکز شوند، در حالی که سیاست های ماموریت گرا لازم است اهداف کلانی همچون توسعه انرژی های تجدیدپذیر، کاهش شدت انرژی و هوشمندسازی شبکه ها را دنبال کنند. تدوین سیاست های یکپارچه و هماهنگ در این چارچوب می تواند ضمن بهره گیری بهینه از منابع، به تحقق اهداف توسعه پایدار و افزایش رقابت پذیری صنعتی کشور منجر شود.

ایران به عنوان بزرگترین دارنده ذخایر هیدروکربنی در جهان، شدت انرژی به مراتب بالاتری در مقایسه با کشورهای منطقه داشته که در سالیان گذشته نیز روند آن صعودی بوده است. علاوه بر این سرانه انرژی در ایران (به تفکیک مصرف کننده و به صورت کلی) از بسیاری از کشورهای همسایه بالاتر بوده و حدود 30 درصد از انرژی تولیدی کشور هدر می رود. با ارائه سرمنشأ و دلایل اصلی چالش های طرح شده و نیز مطالعه موارد مشابه در سایر کشورها می توان راهکارهای ارائه شده را در دو دسته اساسی راهکارهای قیمتی و راهکارهای غیرقیمتی تقسیم بندی نمود. در پژوهش حاضر تلاش شده است تا با بررسی تاریخچه راهکارهای گوناگون در کشورهای مختلف و نیز آسیب شناسی راهکارهای انجام شده در ایران، از روش تحلیل مصاحبه های نیمه ساختاریافته یک راهکار تلفیقی مبتنی بر تأسیس صندوق بهینه سازی مصرف انرژی معرفی گردد و از روش گروه کانونی اعتبارسنجی گردد. برای این کار نیاز است تا ابتدا منابع و مصارف این صندوق شفاف و تراز گردد. با بررسی ساختار بودجه حال حاضر کشور و توجه به برخی روابط مالی میان نهادهای ذی نفع از درآمدهای بالادستی حوزه انرژی، می توان گراف ورودی و خروجی های صندوق را تشکیل داد. با فرضیات و محاسبات در نظر گرفته شده حدود 3 میلیارد دلار در صندوق باقی خواهد ماند و تراز آن مثبت خواهد بود. مهم ترین اهداف تعیین شده برای منابع صندوق را می توان اعطای وام به صنایع، نیروگاه ها و سایر گروه ها، طراحی پروژه های کلان ملی و سیاست گذاری و نظارت بر اجرای طرح های ارتقای بهره وری و کاهش اتلاف انرژی بر شمرد.