داوود کرتولی نژاد

استخراج معادن زغال سنگ در هر نقطه از جهان همواره صدمات هنگفتی برای چشم اندازهای طبیعی و جوامع بیولوژیکی فون و فلور به همراه داشته است. مطالعه حاضر با هدف بررسی خسارت های زیست محیطی و اقتصادی ناشی از فعالیت معدن زغال سنگ سنگ درکا آمل انجام شد. برای ثبت خصوصیات درختان در خارج از محدوده معدن، ترانسکت هایی در چهار جهت اصلی پیاده شد و بر روی آنها پلات های دایره ای 1000 متر مربعی در فواصل 50، 100، 150، 200 و 250 متری اندازه گیری و با قطعات نمونه شاهد مقایسه شد. جهت اندازه گیری شاخص های تنوع زیستی پوشش علفی، تعداد 3 پلات مربعی 5/1×5/1 متر در هر یک از فواصل 5 گانه در هر جهت جغرافیایی اندازه گیری و با قطعات نمونه شاهد مقایسه شد. نتایج نشان داد که شاخص های تنوع زیستی و غنای گونه ای پوشش علفی در فواصل 50، 100 و 150 متری از حاشیه معدن دارای وضعیت نامساعدتری نسبت به فواصل 200 و 250 متری بودند. فراوانی، سطح مقطع و ارزش تجاری درختان سرپا در فواصل 50 و 100 متری از حاشیه معدن دارای کمترین مقدار بود. وضعیت تنوع زیستی گونه های علفی و تراکم و ترکیب درختان جنگلی به دلیل حضور گونه های اصلی و کلیماکس جنگل در فواصل 250 متری و بیشتر، بهتر شده بود. در فواصل 50 و 100 متر از محدوده معدن غالبیت گونه های علفی شدیداً نورپسند و فرصت طلبی همچون تمشک، کارکس، سرخس عقابی و گزنه به واسطه افزایش شدت نور و کاهش تراکم تاج پوشش درختان سرپا مشاهده شد؛ در حالی که با فاصله گرفتن از حاشیه معدن به دلیل افزایش تراکم درختان سرپا و افزایش درصد تاج پوشش، غالبیت گونه های سایه پسند علفی النا، بنفشه، فرفیون، سیکلمن و حتی پامچال بیشتر شد. با توجه به حجم عملیات خاک برداری و خاک ریزی میزان خسارت ایجادشده در این معدن با طول مسیر 7/1 کیلومتر و عرض تخریب 50 متر (مساحت 5/8 هکتار) برابر 000/960/989/1 ریال بوده است. خسارت اقتصادی قطع کامل 1700 اصله درخت جنگلی برابر 000/000/960/6 ریال برآورد شد. مجموع خسارات تخریب خاک و درختان جنگلی در این معدن 000/960/949/8 ریال برآورد گردید. با توجه به نتایج، پیشنهاد می گردد رویکرد جدیدی نسبت به عدم صدور پروانه بهره برداری برای معادن کم بازده در جنگل هایی با ارزش چشم انداز، تنوع زیستی و تفرجی بسیار بالا همچون جنگل های هیرکانی اتخاذ گردد و زغال سنگ موردنیاز کشور از سایر ذخایر معدنی موجود در استان های خارج از محدوده جنگل های هیرکانی تأمین گردد.

مدیریت جنگل های کوهستانی در سراسر جهان امری بسیار چالش برانگیز است. چراکه استفاده جوامع ساکن در مجاورت مناطق کوهستانی پرجمعیت از خدمات اصلی اکوسیستم جنگل (تولید چوب، دامداری متحرک، تفرج، حفاظت از تنوع زیستی و ذخیره کربن) می تواند منجر به کاهش نقش خدمات حفاظت آن در برابر خطرات گرانشی (سیل، رانش و ذخیره آب) شود. در این پژوهش با استفاده از روش تصادفی - سیستماتیک در یک شبکه آمار برداری 500×500 متر اقدام به نمونه برداری از جنگل های ارس موجود در سامانه های عرفی سه گانه «سرچاه بالا- سرچاه پایین – زیر دلوچه» در کوهستان هزار مسجد گردید. متغیر های پوشش جنگلی با استفاده از دستور العمل آمار برداری جنگل اداره فنی جنگل داری و جنگل کاری و روش نمونه برداری تلفیقیی خط- پلات (پلات های 50×20 متر و ترانسکت 300 متر) برآورد شد. سپس داده های پوشش جنگلی با داده های زمین شناسی، اقتصادی- اجتماعی، توپوگرافی تلفیق و در نهایت برنامه های مدیریتی در واحد های کاری ارائه گردید. میانگین واقعی درصد تاج پوشش جنگلی در کل سامان های عرفی سه گانه، به احتمال 95 درصد 940/0 ± 018/6 بود. میانگین تعداد در هکتار زادآوری، عناصر چوبی با قطر کمتر از 2 متر و بیش از 2 متر به ترتیب 6/53، 95/105 و 4/69 و میانگین تعداد در هکتار کل، مجموعاً 9/228 اصله درخت بوده است. در شش واحد کاری مجموعاً به مساحت 414 هکتار، میانگین ارتفاع از سطح دریا 2101 متر، بارندگی 9/371 mm، درجه حرارت سالیانه 1/8  درجه سانتی گراد، شیب متوسط 4/57 % دارای سازند مزدوران با برونزدسنگی 75 تا 90 درصد، خاک صخره ای و سنگلاخی و میانگین تاج پوشش درختی و درختچه ای 10-5 و 5-1 درصد، پروژه حفاظت پیشنهاد شد. در هفت واحد کاری دیگر به مساحت 658 هکتار، میانگین ارتفاع از سطح دریا 2147 متر، بارندگی 2/376 mm، درجه حرارت سالیانه 9/7 درجه سانتی گراد، شیب متوسط 2/34 %، سازند شوریجه با برونزدسنگی 25 تا 50 درصد، خاک عمیق با بافت شنی- لومی، تاج پوشش درختی و درختچه ای 10-5 و 5-1 درصد، نهال کاری با ارس و گونه های همراه پیشنهاد گردید. نتایج این تحقیق، تراکم و درصد تاج پوشش درختان ارس بسیار بالا در یک اکوسیستم غنی و منحصر به فرد را نشان می دهد که می بایست حفاظت دقیق از آن ها به عنوان منابع ژنتیکی بسیار ارزشمند جوامع ارس شمال شرق ایران با جدیت در دستور کار قرار گیرد.