مهران مقامی

یکی از مهمترین چالشهای نظامی و سیاسی حکومت قاجار از ابتدای تأسیس تا زمان انقراض، طغیان و شورش ایلات و طوایف و رؤسای آنها در گوشه و کنار ممالک محروسه پادشاهی بود. اما دولت قاجار نیز سیاستهای متنوعی را در برخورد با اینگونه ایلات سرلوحه کار خود قرار داده بود که یکی از آنها سیاست مجازات و تنبیه بود. در این پژوهش با استفاده از منابع و متون تاریخی و با روش پژوهش توصیفی-تحلیلی کوشش میشود تا به این سوال پاسخ دهد: حکومت قاجار در هنگام سرکشی و شورش ایلات و عشایر ایران از چه روشها و وسایل تنبیهی استفاده میکرد و چگونه آنها را مجازات مینمود. یافته های این پژوهش نشان میدهد که در مواقعی که ایلات و عشایر ایران طغیان میکردند حکومت قاجار به ابزارها و روشهای گوناگونی و متفاوتی همچون گروگان گیری یکی از بزرگان آن ایلات و یا حبس و حتی شکنجه و قتل آنها اقدام مینمود

پیش از تشکیل مجلس شورای ملی و تصویب «اصول تشکیلات وزارت عدلیه» در 29 شوال 1329، «قانون عدلیه عین الدوله» به فرمان مظفرالدین شاه قاجار، از روی قوانین عثمانی تنظیم و تدوین و در آستانه پیروزی انقلاب مشروطه، در ۱۹ جمادی الاول ۱۳۲۴ در روزنامه رسمی دولتی منتشر شد. این قانون، اصول کلی محاکم (دادگاه ها) و تشکیلات قضایی عدلیه را معرفی و به تفصیل شرح داده بود؛ اما نه فقط مورد قبول آزادیخواهان و رهبران انقلاب واقع نشد بلکه با آن نیز به مخالفت برخاستند. پرسش اصلی در تحقیق حاضر این است که قانون عدلیه عین الدوله چه بود و چرا مورد پسند و قبول روشنفکران و آزادی خواهان قرار نگرفت و بلافاصله با مخالفت آن ها روبه رو شد؟ فرضیه اصلی نیز چنین است که مردم انقلابی و رهبران آن ها، بدون تأمل و دقت در این قانون و صرفاً به علت پیشینه استبدادی عین الدوله و کارگزاران دولتی او، به سرعت با قانون عدلیه او به مخالفت پرداخته اند. نویسنده بر آن است تا با استفاده از منابع اولیه تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، قانون عدلیه عین الدوله و اصول و مواد آن را مورد نقد و بررسی قرار داده، علل و عوامل عدم پذیرش آن را پیدا کند. نتایج حاصل از پژوهش حاکی از آن است که مخالفت رهبران انقلابی و مردم با قانون عدلیه عین الدوله، به علت سوءپیشینه و خودکامگی عین الدوله و کارگزارانش در نظام سیاسی ایران بوده است. از سوی دیگر، آزادیخواهان در اوج شور انقلابی، تمایلی به مصالحه با حکومت نداشتند و خواستار حفظ انسجام، یکپارچگی و جلوگیری از رکود جنبش عدالت خواهی خود بودند.