حمید زراعت کاشانی

کلام روایی در بستر ارتباطی خود متشکل از سه رکن اساسی متکلّم، مقام تخاطب و مخاطب است. در این میان، تعارض های ظاهری موجود در کلام روایی، یکی از مهم ترین چالش ها در فرایند استنباط فقهی به شمار می روند؛ دانشیان اصول برای حل این معضل، راهکارهایی چون جمع، ترجیح، تخییر و تساقط را ارائه داده اند؛ پژوهه جاری با اتخاذ رویکردی سه سطحی همراه با التفات ویژه به بستر صدور روایات، به بررسی تأثیر سه عنصر متکلم، زمینه تخاطب و مخاطب و شئون مربوط به هر یک پرداخته است و با اتکا بر تراث حدیثی و فقهی و اصولی و تطبیق نمونه هایی از روایات معارض نما، نشان می دهد که درک دقیق سطوح مختلف صدور روایت می تواند زمینه فهم دقیق تری از متن حدیثی را فراهم کند و باتوجه به این پدیده، مصادیق قابل توجهی از مصادیق تعارض بدوی در حوزه روایی را قابل حل جلوه دهد و در پی آن، ورود به بحث از مرجّحات و تخییر یا تساقط و توقف و احتیاط بی وجه می نماید. در خلال این بررسی که با استفاده از اطلاعات کتابخانه ای و روش توصیفی تحلیلی پیش رفته است، برای حل تعارض نماها، الگویی روش مند ارائه می دهد تا محقق به «فهم قصدی» کلام راه یابد؛ فهمی مبتنی بر قرائن مرتبط با متکلم، شرایط تخاطب و مخاطب.

فهم واژه ها و ترکیب واژه های روایات، اولین گام در فهم این گزاره هاست اما در این مسیر سؤالی رخ می دهد که آیا فضای صدور روایات در این فهم نقشی دارد؟ آیا صرف لحاظ معنای موضوع لهِ واژگانِ کلام برای فهم معانیِ مفردات کفایت می کند؟ تحقّقِ صحیح این فهم، ممکن است عناصری را لازم داشته باشد از جمله آشنایی با فضای صدور که همراه صدور روایات، یعنی قرینه غیرلفظیه ای است. بی اعتنایی به این عنصر نقش آفرین، گاه مخاطب روایات را به بیراهه می برد؛ چراکه فهم ظهور عرفی و در پی آن، مراد متکلم، متّکی بر این قرائن است. همان طور که مرحوم نائینی می فرماید بدون توجه به قرائن روایات، استظهاری متفاوت از استظهارِ متکی بر قرائن، در ذهن شکل می گیرد. البته این بحث با جبران ضعف دلالت بسیار متفاوت است؛ به دیگر سخن، گاه قرائن، تعیین کننده ظهور عرفی هستند، چراکه ظهور یا به وضع است یا به قرینه. شایان بیان است تأثیر فضای صدور، منحصر به فهم معنای مفرداتِ روایات نیست بلکه افزون بر تأثیر در فهم صحیح مفردات مثل عام فهمیِ خاص نما، خاص فهمیِ عام نما، مقیَّدفهمیِ اطلاق نما، در فهم صحیح ترکیب واژه ها در عین وضوح معنای مفردات آن، از آثار توجه به فضای صدور است. این نوشتار درصدد است افزون بر طرح مباحث مربوط به استظهار با استقراء در کتب فقهاء و مصادر روایی، آثار توجه به فضای صدور روایات در فهم واژه ها و ترکیب واژه ها در راستای استنباط در دیدگاه فقها با تأکید بر نظرات اصولی و فقهی آیت الله محمدحسین نائینی; را بررسی و تحت عناوینی مشخص تبیین نماید.

فضای صدور کلام معصومان، بستر تولد آن ها و هم چون قرینه حالیه، همراه کلامشان بوده است، بر این بنیان فهم صحیح از روایات در گرو تلقی احادیث همراه با فضای صدور آن ها است، اما خواسته یا ناخواسته، غالباً در مجموعه های حدیثی که روایاتش مورد رجوع حدیث خوانان و استناد اهل فن قرار می گیرد، عنایتی در قامت آثار این نهاد نقش آفرین نشده است. البته تلاش های برخی از فضلای معاصر در تبیین برخی زوایای مربوط به فضای صدور روایات ستودنی است. نوشتار حاضر سعی کرده با بیان راه های رسیدن به فضای صدور از جمله شناخت مخاطب مستقیم،خانواده نگری روایات، شناخت شئون معصومعلیه السلام، موافقت با محکمات عقلی و نقلی و عمومات فوقانی و گزاره های تاریخی معتبر و شناخت اندیشه های فقهی و عقیدتی مقابل هر امام معصوم علیه السلام و شناخت فرهنگ گفتگو و قواعد و اصول صدور متن عصر تشریع و تبیین شریعت همراه با نمونه-هایی در آثار دانشیان فقه، رسیدن به فضای صدور روایات و گونه های متفاوت تاثیر آن ها را ممکن جلوه دهد؛ پرواضح است اعتبار سنجی این راه ها مجالی دیگر می طلبد.