فرشاد جلیل پیران

در دوره گذار از قاجار به پهلوی اول، نقد و تصحیح متون به عنوان یکی از موضوعات تحقیق ادبی در نظر گرفته شد. در همان وقت، حسن وحید دستگردیِ شاعر، نقّاد و مجله گردان، تحقیقات ادبی خود را در دو حوزه نقد نظری و نقد عملی بر محور سخن نظامی گنجوی در مجله ارمغان منتشر کرد. با بررسی طرح او از تصحیح خمسه نظامی به عنوان سرمایه فرهنگی در دوره پهلوی اول، می توان به نقش ایران شناسی وارونه و بوطیقای بومی در تصحیح و فرآوری متون ادبی پرداخت. پژوهش حاضر نشان می دهد که وحید دستگردی چگونه توانست با دسترسی یافتن به هفت پیکر علمی -انتقادی ریتر و دیدار با ریپکا، همچنین تردید نسبت به س ودمندی دانش ادبی و روش تصحیح مستشرقان اروپایی و دنباله روان آنان در ایران، زمینه بحث درباره دستاوردهای نظری مصحّحان را فراهم کند. روش انجام پژوهش حاضر تحلیل محتوای کیفی و روش جمع آوری داده ها کتابخانه ای است. هدف پژوهش تبیین این واقعیت بوده است که بازاندیشی وحید از تصحیح خمسه به شیوه اروپایی، هم سو با نقادی ادبی در مجله ارمغان و پیوند با مقوله هایی چون «آگاهی اسطوره ای شاعری در لباس نقادان»، «کیفیّت متن خمسه و وضع مغشوش نسخ آن» و» تلاقی دو روش علمی -اروپایی از متن با سنت بومی تصحیح در ایران» انجام پذیرفته است. این مسئله چنان اثرگذار بود که ضرورت بومی سازی نقد و تصحیح متون را در تحقیقات ادبی، بر همگان آشکار ساخت چراکه وحید را به مداخله ذوق فرهیخته در نسخ خطّی واداشت.

طرحی که روشنفکران مشروطه برای انقلاب ادبی ریخته بودند و چهره هایی چون ع. طالقانی و ت. رفعت مجری آن شدند، بیش از آنکه غایت را در دگرگونی شکل و محتواِی شعرِ فارسی معرفی کند، موجودیت خود را در صف آرایی با شعر سنتی قرار و نشان داد. از آنجا که دو دایره گفتمان استبداد سیاسی و ادبی عرصه وسیعی را اشغال کرده بود، انقلاب ادبی در مقام گفتمانی نوپا، بقای خود را نه در تدوین مبانی نظری، بلکه در مواجهه با سنت می جست. در این گفتار برای فرارفتن از سوژه ای که در نظریه گفتمان فوکو منقاد بوده است، در ضمن بهره از نظریه لاکلا و موفه مشخصاً با مفاهیمی چون «منطق هم ارزی»، «غیریت سازی گفتمانی»، «موقعیت سوژه گی» و «سوژه ازپیش تعیین شده»، نقش سوژه ها در طرح انقلاب ادبی واکاوی خواهد شد. می توان گفت که طرفداران شعر سنتی ازجمله م. بهار و وحید دستگردی بر پایه سنن ادبی به تفسیر انقلاب ادبی در قالب «تکامل» و «ضدیّت» می پردازند تا روایتی سنتی از آن به دست دهند. بررسی دیرینه شناسانه نشان می دهد که مبحث انقلاب ادبی به انقلابات فرانسه و تجربه عثمانی و روسیه از آن برمی گردد که عبارت است از درجه صفر پدیداریِ انقلاب ادبی در سخنِ ویکتور هوگو؛ سخن هوگو نیز در ضدیّت رمانتیک با کلاسیسم شکل گرفته بود. تبارشناسی مفهوم انقلاب ادبی نیز روشن می کند که چگونه طرفداران سنن ادبی و محافظه کاران کوشیدند با استراتژی هایی چون «تخریب دلالت های معنایی در مفهوم»، «آینگی چهره های سنت» و «فصل بین میدان سیاسی و ادبی»، معانی احتمالی و پیرامونی را گسترش دهند و تعریف نوگرایان از انقلاب ادبی را به حاشیه برانند.