ساسان مژده شفق

نویسنده در این مقاله در پیِ آن است که با پرداختن به مفهوم معجزه نشان دهد که هیچ مرز مشترکی میان فهم علمی و فهم دینی وجود ندارد و این دو حوزه را باید حوزه های جدا از یکدیگر در نظر بگیریم؛ به این معنا که این دو گونه فهم، در رقابت برای توضیح پدیده هایی یکسان نیستند. او تحلیل مفهوم معجزه را در روشن شدن ماهیت هر دو نوع فهمِ نامبرده بسیار سودمند می داند. او معتقد است که مفهوم معجزه، به معنایی که وی در نظر گرفته است، در بافتی دینی معنا و کاربردی مشروع می یابد و نمی توان آن را با زور وارد حوزه علم کرد و در مورد عجایب و چیزهای خارق العاده و امور توضیح ناپذیری که معجزه آسا می نمایند نیز، که نوعی از محدودیت را بر علم و دعاوی اش وضع می کنند، به نظر نویسنده مشکلی برای علم ایجاد نمی شود. به باور او نباید تصور کرد که با دست یازی به امور و رویدادهای معجزه آسا می توان برای جهان بینی علمی دردسر ایجاد کرد و دانشمندان را وادار به پذیرش و به کارگیریِ مفاهیم دینی نمود. نویسنده نهایتاً می خواهد با پیش نهادنِ استدلال های خود بر پایه تحلیل مفاهیمی گوناگون به این نتیجه برسد که مناقشه ای میان علم و دین در کار نیست، زیرا آن ها مرزی با یکدیگر ندارند.

پس از ظهور علم مدرن و گسترش آن، مسائلی مربوط به رابطه ی علم و دین به میان آمد و یکی از پرسش های اساسی این بود که روایات یادشده در کتب مقدس درباره ی خلقت انسان و جهان چه نسبتی با ادعاها و نظریه های مطرح شده در علم مدرن دارند. در این مقاله به رویکردی خواهیم پرداخت که به نظر می رسد نه تنها روایات یادشده را در تعارض با نظریه ها و تبیین های علمی (به ویژه با نظریه ی فرگشت) می داند، روایات خلقت گرایانه ی دینی را ادعاهایی علمی معرفی می کند که دست کم در برخی موضوعات بر علم مدرن برتری دارند. ما پس از بررسی مختصر این رویکرد، با پرداختن به چند تفاوت کلی میان خلقت گرایی علمی و علم مدرن نشان خواهیم داد که نمی توان دعاوی آن نوع خلقت گرایی را علمی به شمار آورد؛ و هر گونه کوشش برای وارد کردن دعاویِ برآمده از روایات دینی به پیکره ی علم، و همچنین هر گونه موازی کاری در راستای ساختِ چنین بدیلی در کنار علم طبیعی که به نام «علمی» منتسب باشد کوششی نافرجام خواهد بود. نهایتاً به این نتیجه خواهیم رسید که به لحاظ منافع نیز درآمیزش این حوزه ها که به نظر می رسد بافت و بستری جدا و متمایز از یکدیگر دارند مناسب و رضایت بخش نیست.

واقع گرایی ساختاری از دیدگاه های تاثیرگذار در فلسفه ی علم معاصر است که در میان بسیاری از فیلسوفان علم واقع گرا مورد اقبال واقع شده است. این دیدگاه به شکلی سامان یافته از سوی جان ورال معرفی شده و دیگران آن را گسترش داده اند. هدف از این پژوهش بررسی نسبت میان شکل گیری دیدگاه واقع گرایی ساختاری و دیدگاه های پراکنده ی فیزیک دانان درباره واقع نمایی نظریه های علمی است و به این پرسش می پردازد که چگونه ساختارگرایی جان ورال بر زمینه ای از دیدگاه های فیزیک دانان درباره ی واقعیت فیزیکی و واقع نمایی نظریه های علمی شکل گرفته است؟ پس از بررسی دیدگاه جان ورال و نیز آرای شماری از فیزیک دانان برجسته در باب واقع نما بودن نظریه های علمی و شرح دو رویکرد مهم در تقابل میان آن ها، نشان داده شد که ورال از خلال رویکرد ساختارگرایانه ی هانری پوانکاره که به شکل روشن تری سامان یافته بود، به نظریه ی واقع گرایی ساختاری اش دست یافته،و نخستین کسی بود که جوهره ی اندیشه ی پوانکاره را دریافته و سپس آن را به شکلی فنی تر و فلسفی تر پرورش داده است. همچنین می توان نتیجه گرفت که برخلاف دیدگاه معمول، که در بسیاری موارد پنداشته می شود نظریه های فلسفی از مناقشات میان فیلسوفان سر برمی آورند، در این مورد می توان به روشنی دید که نظریه ی واقع گرایی ساختاری جان ورال ریشه در مناقشات فلسفی میان فیزیک دانان دارد.