فاطمه متصدعی

با افزایش آگاهی عمومی درباره مسائل جنسیتی و تلاش برای اعطای جایگاه برابر به زنان، تبعیض مثبت در سینما، به خصوص در مراسم اسکار در مقام بزرگ ترین رویداد سینمایی جهان، به عنوان راهکاری برای توجه مضاعف به زنان و مسائلشان مطرح می شود. این امر موجب شده فیلم هایی با موضوع زنان در سال های اخیر، در بخش های مختلف اسکار، حضوری گسترده داشته باشند. این پژوهش به دنبال پاسخ به این پرسش است که موضوع زن در این فیلم ها، فرصتی برای ثبت حضور زنان در سینما است یا اینکه پوششی است بر بازتولید هژمونی مردسالار. نظریه فمینیستی فیلم، سینما را یک فناوری جنسیت می داند که می تواند با کلیشه های جنسیتی مقابله کند یا آن ها را درونی سازد. طبق این نظریه باید از سطح محتوای ظاهری فیلم ها گذشت و به تحلیل «شخصیت پردازی»، «ساختار بصری و صوتی» و «ساختار روایی» فیلم ها پرداخت. برای پاسخ به سؤال این پژوهش، چهار فیلم با موضوع زنان (بلوند، حرف های زنانه، بیچارگان و آناتومی یک سقوط) از مراسم اسکار در سال های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ که نزدیک به زمان انجام این پژوهش اند (۲۰۲۴) انتخاب و سپس برحسب سه شاخصه مطرح در نظریه فمینیستی فیلم، تحلیل شدند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که علی رغم پیشرفت در حوزه آگاهی جنسیتی در سال های اخیر، در کنار فیلم هایی که به دنبال ثبت حضور زنان به عنوان یک سوژه اجتماعی هستند، فیلم هایی نیز حضور دارند که از طریق عملکردهای نهان در ساختار خود، هژمونی مردسالار را درونی می سازند و این عمل را زیر سطح محتوای ظاهری خود که نقد فرهنگ جنسیتی است، پنهان می کنند.

یکی از عرصه هایی که در یکصد سال اخیر محل حضور مستمر زنان بوده، ادبیات داستانی است. این گونه ادبی، بنا به برخی خصوصیات ماهوی و ملاحظات اجتماعی، بستر مناسبی برای زنان بوده تا در چارچوب خلاقیتی انفرادی، به بروز آرمان و اندیشه خود بپردازند. زنان نویسنده، بر اساس خاصیت ذاتی ادبیات، موجد جریانی از ادبیات با محتوای جنسیتی بوده اند. داستان کوتاه "لنگه به لنگه ها"، نوشته زویا پیرزاد، روایتی جنسیت محور از زندگی یک زن است؛ علاوه بر این، بازتاب ذهنیت زنانه نویسنده، این داستان را مورد مناسبی برای مطالعه روانشناسانه، از زاویه هویت جنسی ساخته است. "هویت زنانه"، یکی از محورهای نظریه کارن هورنای، بنیانگذار روانشناسی فمینیستی است، که در مطالعات ادبی و تحلیلی، بسیار مورد توجه و کارآمد بوده است. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که داستان لنگه به لنگه ها چه ویژگی های هویتی زنانه را در انطباق با نظریه کارن هورنای، متجلی ساخته است؟ روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی و نتیجه اولیه به دست آمده مبین این امر است که هویت زنانه در این داستان، تا حد زیادی، برساخته معیارها و تعاریف جامعه سنتی از زنان است و هرگونه تعارض با این معیارها به منزله بحران هویت، بیماری و روانپریشی قلمداد می شود.