حمید الهی دوست

ایثارگری در میدان نبرد از جمله مقوله های حیات بخش در مکاتب انسانی بوده و در غالب آنها مورد تاکید قرار گرفته است. بررسی این مقوله در آیین های زنده غیر توحیدی همچون بودا که از پیروان قابل توجهی برخوردار است نشان می دهد، تبیین منطقی آموزه های وحیانی قرآن و آشکار سازی و تقویت نقاط اشتراک دو آیین اسلام و بودا،در مورد ایثارگری، می تواند همگرایی تمدنی قابل توجهی را در میان پیروان دو آیین به ارمغان بیاورد. بررسی این مساله با این هدف، نیازمند پژوهشی عمیق در مبانی، اهداف و شاخصه های ایثارگری است؛ زیرا که این سه حوزه، تعیین کننده کیفیت و حدود تعالیم دفاعی و ایثارگرایانه ادیان و آیین ها می باشد. پژوهش حاضر با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی، کلیات تعالیم آیین بودا در سه حوزه مبانی، اهداف و شاخصه ها را مورد مطالعه قرار داده و زمینه های تأثیرگذار آنها در روحیه ایثار و دفاع را تبیین نموده،سپس به نقد وبررسی آنها در معارف قرآن پرداخته است. نتایج این مطالعه نشان می دهد، آیین بودا متاثر از حقائق چهارگانه، قانون کارما (رفتار) و اندیشه های فراگیر نوع دوستی، راهبرد اصلی ایثارگری در جنگ را، بخشش و ایثار منافع به متخاصم و تأمین خواسته های او می داند و از این طریق به دنبال فرونشاندن عطش دشمنان به مادیات است. قرآن کریم با پذیرش اصل رنج در زندگی و جهت دهی حکیمانه آن به اهداف متعالی، اهداف مطرح در بودا را نقد و اصلاح پذیری متخاصم در راهبرد بودا را مردود دانسته، دفاع و ایثاگری فعال را واجب می داند.

ازجمله نشانه های اعجاز قرآن کریم، بلاغت و فصاحت آن است. از صدر اسلام تاکنون، ادیبان بر این باورند که قرآن کریم بزرگ ترین اثر ادبی عرب است که افزون بر اینکه زیور میراث زبان عربی است، به عنوان یک منبع بی نظیر و اصیل در استنباط قواعد ادبی عرب قرار می گیرد. گرچه تحدی قرآن، شاهد بر بطلان انگاره بشری بودن آن بوده و هست؛ اما از آغاز نزول آن تاکنون تلاش های نافرجامی در مصاف با قرآن کریم صورت گرفته است. برخی با اثبات خطا در نوشتار، ضمن عدم وحیانی بودن قرآن، نبوت و وجود خداوند را انکار نموده است. از جمله انگاره خطاهای نوشتاری، ذکر ضمیر با مرجع مبهم است. در این پژوهش سه انگاره ذکر ضمیر با مرجع مبهم، (عنکبوت/47، سجده/ 23، یوسف/ 42) با روش تحلیلی، تطبیقی به صورت کتابخانه ای و با استناد به قواعد ادبی ارزیابی و نقد شد. در بررسی اقوال نحویان و مفسران، پاسخ برتر با وجه رجحان، ذکر تا ضمن اثبات اعجاز قرآن، ادعاهای مذکور نیز باطل گردد. آنچه در این جستار به دست آمد: پندار اشکال کنندگان مبنی بر عدم وحیانی بودن قرآن، ناشی از عدم لحاظ مؤلفه هایی مانند قواعد ادبی عرب، ازجمله فصاحت و بلاغت، قواعد منطقی، معنای لغوی واژه، قرینه های متصل (سیاق) و منفصل (روایات) است؛ همچنین از وجوه اعجاز قرآن، ضمن بلاغت ایهام، مصون بودن آن از خطاست. 

ایجاد و شکل گیری هر تمدنی بر پایه مؤلفه هایی استوار است که لازمه آن تمدن به شمار می رود. در دیدگاه اسلامی، دین مبین اسلام نه تنها یک دین به تمام معناست، بلکه راهبرد آن برای تمامی اعصار و قرون است. امروزه که با گستره مدنیت و شهرنشینی و اندیشه های مختلف در ایجاد تمدن روبرو هستیم، از فحوای آیات قرآن می توان دستورالعمل هایی را برای ایجاد تمدن و همچنین گسترش و جلوگیری از زوال آن به دست آورد. از جمله مؤلفه هایی که زیرساخت های لازم را جهت ایجاد تمدنی قرآنی اسلامی مطابق با فطرت بشریت فراهم می کند، «وعده و وعیدهایی» است که خداوند مکرر در قرآن به آنها اشاره دارد و با استفاده از آن در صدد ترسیم مسیر زندگی سعادتمند انسانی است. سؤال اصلی این پژوهش آن است که وعده و وعید های قرآنی چگونه در شکل گیری تمدن تأثیرگذار است و با استفاده از مطالعه میدانی و بررسی تطبیقی آیات، مؤلفه های قرآنی تأثیرگذار در ایجاد و گسترش تمدن اسلامی معرفی می شود.