سجاد فرّخ نژاد

شهرآشوب یکی از انواع فرعی در ادبیات است. این نوع ادبی بیشتر از اینکه در قالب خاصی بگنجد یا با آرایه ای ویژ ه شناخته شود، با فکر شاعر و نازک خیالی های ذهن او که در خارج از عرف، قانون، دین و فرهنگ است، ارتباط دارد. پیش از این پژوهش، شهرآشوب را در سه نوع شهری، صنفی و سیاسی معرفی کرده اند. این پژوهش با معرفی شهرآشوب اجتماعی به عنوان یک نوع از انواع شهرآشوب تلاش می کند ضمن ارائه دسته بندی تازه ای از انواع شهرآشوب، مخاطبان را با این نوع از شهرآشوب آشنا سازد. این پژوهش انواع شهرآشوب را در سه نوع دینی، سیاسی و اجتماعی طبقه بندی می کند و شهرآشوب اجتماعی را در سه دسته شهری، صنفی و عرف گریز معرفی می نماید. پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوا و مطالعات کتابخانه ای سعی دارد به بررسی و تحلیل شهرآشوب اجتماعی در ادبیات فارسی اقدام کند؛ یافته های پژوهش نشان می دهد که در دوره معاصر شهرآشوب اجتماعی در نوع شهری و صنفی کاهش داشته است، ولی نوع عرف گریز آن در حال افزایش است. شهرآشوب اجتماعی از نوع عرف گریز برای اولین بار در این پژوهش مطرح می گردد.

شهرآشوب دینی یکی از انواع شهرآشوب است که در شعر شاعران سنتی و معاصر مشاهده می گردد. از دیرباز شهرآشوب را در سه دسته ی شهری، صنفی و سیاسی تقسیم بندی کرده اند؛ امّا به نظر می رسد شهرآشوب به لحاظ هدف و موضوع خود که در معنی شکستن ساختارها، خارج شدن از عرف، قانون و فرهنگ است، می تواند انواع دیگری ازجمله گونه دینی نیز داشته باشد. و بر این اساس ارائه تقسیم بندی جدید از شهرآشوب ضرورت دارد. شهرآشوب دینی گونه ای از شهرآشوب است که در آن شاعر، با اهداف مختلف ازجمله نقد رفتار و موضع مبلغان و پیروان ادیان و مذاهب مختلف، پرسش هایی را طرح می کند که نشان دهنده ضعف و خطا در رفتار و گفتار پاره ای از مدعیان دین داری و دین مداری است یا اینکه سخنی در تعارض با مفاهیم دینی می گوید. در این پژوهش با روش تحلیل محتوا و استفاده از منابع کتابخانه ای شهرآشوب دینی در شعر فارسی بررسی و تحلیل شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که شهرآشوب دینی در شعر فارسی همواره مورد توجه شاعران فارسی گو بوده است و شاعران سنتی و معاصر از دیرباز تاکنون گاهی از این نوع شهرآشوب استفاده کرده اند. اینکه چرا شاعران باوجود پذیرش دین گاهی از شهرآشوب دینی در شعر خود استفاده می کنند نیز دلایل زیادی دارد؛ گاهی کنجکاوی و تردید ذهنی شاعر از بعد فلسفی و گاهی کُنش ناخودآگاه از بعد روانشناختی و گاهی ویژگی های شخصیتی مانند: شهرت طلبی و ...، گاهی مشکلات اجتماعی. گاه نیز ممکن است ضدیت یا مخالفت با دین و کارگزارانی که دین را معرفی می کنند باعث این جهت گیری ها شود.

ردیف از ویژگی های بارز اشعار فارسی، به خصوص غزل است؛ به گونه ای که اکثر شاعران غزل سرا از ردیف به طرزی ویژه بهره برده اند و کمتر شعر موفقی را می توان یافت که ردیف نداشته باشد. حال باید روشن شود که این ردیف چه زیبایی ها و کارکردهایی دارد که حتی شاعران معاصر ما بدان گرایش دارند و برای نمونه، حدود هشتاد درصد اشعار سیمین بهبهانی مردّف است. ردیف مانند قافیه، شعر را آهنگین می کند و سطح زیبایی آن را بالا می برد و در تکوین موسیقی کناری مؤثر است. به نظر می رسد که سیمین بهبهانی تحت تأثیر شاعران سبک عراقی، رویکردی با بسامد بالا به ردیف داشته است. در پژوهش پیش رو کوشیده ایم با بازخوانی دقیق اشعار سیمین بهبهانی و بهره گیری از شیوه استقرایی و تحلیل محتوا، کارکردهای مختلف زبانی، ادبی و معنایی ردیف را در این اشعار بنمایانیم و تشریح کنیم، که چنین تلاشی می تواند درآمدی بر تحلیل زبان، جوهره ادبی وشاخصه های فکری شعر سیمین بهبهانی باشد.