حمید تقوی

نشانه شناسی فرهنگی که منشأ آن از تأملات یوری لوتمان و مکتب تارتو-مسکو بوده است فرهنگ را به عنوان یک نشانه می نگرد. لوتمان و همکارانش در راستای تحقیقات خود اصطلاحاتی وضع کردند و در بازتعریف فرهنگ نقش داشتند. سازوکارهای جذب و طرد، ترجمه فرهنگی، تقابل خود و دیگری، تمرکز بر روی مفهوم حافظه و ابداعاتی مانند سپهر نشانه ای و مقوله انفجار فرهنگی ازجمله این اصطلاحات است. لوتمان با بهره گیری از این سازوکارها فرهنگ را به موضوعی برای مطالعه تبدیل می کند. بوف کور اثری چندبعدی است و از مهمترین رمان های ادبیات فارسی به شمار می آید. در این اثر مصادیق روانشناسی، تاریخ و دیدگاه هدایت درباره اجتماع و به خصوص فرهنگ دیده می شود. در مقاله حاضر با به کارگیری نظریات فرهنگی یوری لوتمان به تحلیل این اثر اقدام می شود. یافته های این پژوهش نشان می دهد که بوف کور بیش از آنکه صرفاً متنی روان شناختی یا اجتماعی باشد، ساختاری نشانه شناختی دارد که در آن انفجار معنایی رخ می دهد. این انفجار، که نتیجه تضادهای درونی متن است، هدایت را به بازتعریف گفتمان خود و دیگری می رساند. او با ترسیم سپهر نشانه ای خاص خود و ایجاد مرزهای فرهنگی، نشان می دهد که چگونه عناصر نافرهنگ به متن وارد شده، بازترجمه می شوند و درنهایت تحت سلطه گفتمان خودی قرار می گیرند. این پژوهش بر این نکته تأکید دارد که بوف کور نه تنها بازتاب بحران هویتی و فرهنگی نویسنده است، بلکه به عنوان متنی چندلایه و چندصدایی، بستری برای مطالعه نشانه شناسی فرهنگی و تعاملات میان متن و حافظه تاریخی فراهم می آورد.