عزیزالله مولوی وردنجانی

در عرفان اسلامی، خداشناسی نه صرفاً برهان عقلی، بلکه تجربه ای حضوری و شهودی است. برهان صدیقین ازجمله براهین هستی شناختی در اثبات وجود خداوند در فلسفه اسلامی است که بر مدار پذیرش اصل واقعیت و هستی و مستغنی از هیچ حد وسط دیگری بر اساس اصول اولیه عقلی به اثبات واجب الوجود می رسد. این برهان که دارای تقریرات بیست گانه ای است، نزد حکیمان از عالی ترین شیوه های خدایابی به شمار می رود. این مقاله با رویکرد عرفانی و تحلیلی، به واکاوی نحوه تجلی این برهان در مثنوی می پردازد و نشان می دهد که مولانا به جای اقامه برهان صوری، حقیقت وجود را در مقام شهود می نشاند. از دید او، هستیْ عین تجلی خداوند است و جهانْ آینه ای است که در هر ذره آن روی یار هویداست. مولانا با استفاده از تمثیل هایی چون آفتاب، دریا، عشق و حتی سکوت، فهمی ذوقی و کشفی از برهان صدیقین عرضه می کند که در آن، خدا نه مفهومی انتزاعی، بلکه حقیقتی زنده و حاضر است؛ حقیقتی که خود دلیل خویش است: «آفتاب آمد دلیل آفتاب». چنین خوانشی، واسطه های استدلالی را فرومی ریزد و انسان را به تجربه بی واسطه حضور الهی فرامی خواند. نتیجه این پژوهش آن است که تقریر مولوی از برهان صدیقین، الگویی برای پیوند عقل و عشق و عبور از برهان به عرفان فراهم می سازد و راهی برای سلوک معنوی و خدایابی باطنی می گشاید.

یکی از دغدغه های بنیادین انسان معاصر، دستیابی به زندگی اخلاق مدار و اصیل است. در روزگار ما، زیست عاریتی یعنی زیستی که به جای شهود درونی و تشخیص عقلانی–اخلاقی، بر اساس ارزش گذاری و داوری دیگران شکل می گیرد ریشه بسیاری از بحران های معنوی و اخلاقی به شمار می آید. این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی و الهام از پدیدارشناسی، به بررسی جلوه های زیست عاریتی در مثنوی و کلیات شمس می پردازد. از منظر مولوی، چنین زیستی انسان را به «بردگی پنهان» می کشاند؛ زیرا فرد به جای پیروی از حقیقت و وجدان بیدار، اسیر پسند و ناپسند دیگران می شود و از یاد خدا و مسئولیت اخلاقی خویش غافل می گردد. مولوی با نقد این وضعیت، رهایی از خودباختگی، محبوبیت خواهی، تقلید کورکورانه و اصالت بخشی به عقل ابزاری را شرط بازگشت به زندگی اصیل می داند. راهکار اخلاقی او، پرورش اندیشه نقادانه، مراقبه قلبی، و اتصال به سرچشمه عشق الهی است تا انسان بتواند انتخاب هایی آگاهانه، آزاد و متعهدانه داشته باشد. این مقاله نشان می دهد که آموزه های مولوی، نه تنها ناظر به اصلاح فردی است، بلکه می تواند راهنمایی برای سامان دهی زیست اخلاقی در سطح جامعه نیز باشد.

یکی از مهم ترین مسائل فلسفی ،کلامی و عرفانی که کارکرد تربیتی مؤثر بویژه در تربیت توحیدی دارد ، تاثیر عوامل غیر معرفتی نظیر اراده ، ملکات نفسانی و الگو های رفتاری ، امیال ، عواطف و اغراض در فرآیند ادراکات آدمی از قبیل نگرش های انسان شناختی ، خدا شناختی ، جهان شناختی ، و درک او از معنای زندگی و حیات طیبه و ... است . این بحث پلی ارتباطی میان دو حوزه معرفت شناسی و اخلاق محسوب می شود. این مقاله بر آن است تا ضمن بررسی دقیق تر این ادعا، دیدگاه مولانا را در این خصوص جویا شود.اینکه مولوی نیز به تأثیر ساحت های غیر عقیدتی بر ساحت عقاید و باور ها معتقد بوده است ، مهم ترین سخن این نوشته است . ازاین رو مهم ترین مصادیق عوامل غیر معرفتی که موجب شفافیت یا کدورت شناخت بشری می شود ، معرفی شده و با درک آراء مولوی در این زمینه، به اهمیت عوامل غیر معرفتی در مبانی معرفتی انسان پرداخته شده است.