میلاد بگی

کودک همسری دختران از چالش های مهم جامعه ایران است که روند آن طی سالیان اخیر باوجود تحولات فرهنگی و اجتماعی، با افزایشی نسبی همراه بوده است. هدف مقاله حاضر، بررسی شیوع کودک همسری دختران در شهرستان های ایران و تعیین کننده های اقتصادی، اجتماعی و جمعیت شناختی آن است. به این منظور داده های سرشماری های 1385، 1390 و 1395 با تکنیک تحلیل ثانویه بررسی شد. یافته ها نشان داد که شهرستان های استان های آذربایجان شرقی و اردبیل در شمال غرب کشور و شهرستان های شرق کشور در استان های سیستان و بلوچستان، خراسان های رضوی، شمالی و جنوبی در هر سه سال مورد بررسی ، بیشترین میزان شیوع کودک همسری را داشته اند. شهرستان های رشتخوار و خلیل آباد در خراسان رضوی در سال های 1385 و 1390 به ترتیب  با 28/15درصد و 05/29درصد و شهرستان ایجرود در استان زنجان با 11/35درصد در سال 1395 بالاترین درصد کودک همسری را داشتند. درمقابل، شهرستان های واقع در استان های کهگیلویه و بویراحمد، تهران و ایلام همواره پایین ترین درصد را تجربه کرده اند. شهرنشینی، ضریب نفوذ اینترنت و توسعه اقتصادی اجتماعی تأثیر منفی و معناداری بر کودک همسری داشتند. بسیاری از مناطق (نه همه آنها) با شیوع بالای کودک همسری، کمتربرخودار بودند و بنابراین، دولت بایستی برنامه های توسعه ای و آگاهی بخشی توسط رسانه ها را در دستور کار قرار دهد.

با افزایش میزان طلاق بحث‌های گسترده‌ای در مورد علل و عوامل موثر بر پایداری زناشویی مطرح شده است. در فرهنگ عامه و نیز مطالعات پیشین در ایران یکی از تعیین‌کننده‌های پایداری و تداوم ازدواج، همسان‌همسری و ویژگی‌های مشترک زوجین عنوان شده است. بر این اساس مطالعه حاضر با هدف بررسی تاثیر همسان‌همسری بر پایداری زناشویی انجام شد. مطالعه به روش کمّی و با استفاده از تکنیک تحلیل ثانویه به بررسی داده‌های پیمایش ملی طلاق که در سال 1397-1396 انجام شده بود، پرداخت. یافته‌ها نشان داد که برخلاف بسیاری از مطالعات، همسان‌همسری (در ابعاد تحصیلی، مذهبی، قومی و سنی) تأثیر بسیار محدودی بر پایداری زناشویی دارد. در مقابل، عوامل فردی همچون سطح تحصیلات، سن، جنس، وضعیت اشتغال و ویژگی‌های رفتاری همچون استفاده از اینترنت و شبکه‎های اجتماعی، تقسیم‌کار خانگی و گذران وقت در بیرون از منزل تعیین‌کننده‌های اصلی پایداری زناشویی هستند. برخلاف دیدگاه‌های سنتی، نان‌آوری زنان و مشارکت اقتصادی دو سویه در خانواده، تأثیر مثبتی بر پایداری زناشویی داشته و آن را تقویت کرده است. بر این اساس می‌توان بیان کرد در جامعه در حال گذار ایران، همسان‌همسری و شباهت‌های ظاهری یا ساختاری میان زوجین الزاماً منجر به افزایش پایداری زناشویی نمی‌شود و رفتارهای انتخابی و سبک زندگی روزمره نقش قابل‌توجهی در پایداری و تداوم زندگی مشترک دارند.

با توجه به اهمیت تشکیل خانواده در ایران، تغییرات به وجود آمده در حوزه ازدواج و لزوم وضع سیاست های بهینه، این مقاله به بررسی روند ازدواج و شاخص های مرتبط با آن در بازه زمانی (۱۳۶۵-۱۳۹۵) پرداخته، مروری بر پاسخ های سیاستی داشته و الزامات سیاستی را بیان نموده است. روش تحقیق، تحلیل ثانویه داده های ملی (سرشماری های عمومی نفوس و مسکن، هزینه و درآمد خانوار، پیمایش ارزش های جهانی، ثبت احوال کشور) و چارچوب نظری آن، گذار جمعیتی، جهانی شدن و مکتب فرانکفورت بوده است. یافته ها نشان از حضور همزمان رفتارهای سنتی و مدرن دارد. به طوری که عمومیت ازدواج، ازدواج خویشاوندی، ازدواج زودهنگام، گروه مرجع بودن خانواده ها در همسرگزینی، همچنان وجود دارد و از طرفی تحول در برخی شاخص ها از جمله نقش زنان در همسرگزینی، افزایش میانگین سن ازدواج، تجرد قطعی و ازدواج در سنین بالاتر از ۳۰ سال مشاهده می شود. در پاسخ به برخی از این تحولات، سیاست هایی وضع شده که به نظر می رسد، چندان موفقیت آمیز نیز نبوده است. این عدم توفیق را می توان به عواملی از جمله عدم توجه به تفاوت های جنسیتی، نسلی، استانی، منطقه ای، قومی و دینی در سیاست گذاری ها؛ عدم توجه کافی به علل بروز یک پدیده و عدم سیاست گذاری مبتنی بر علل، سیاست های تکراری، سیاست های موازی، عدم تعیین متولی در اجرای سیاست ها، وضع سیاست های غیر قابل اجرا، و عدم پایش سیاست ها نسبت داد. در راستای اثربخشی بیشتر سیاست ها، اجرای بسته های سیاستی، توجه به نیازهای گروه های مختلف اجتماعی، سیاست گذاری مبتنی بر علل، و پایش مستمر سیاست ها پیشنهاد شده است.