سحر احمدخان بیگی

در بسیاری از بناهای شهر تبریز از سنگ خاکستری رنگ با بافتی زبر استفاده شده که عمده آن ها بخصوص مواردی که در بخش های پایینی بناها از جمله ازاره های ساختمانی نصب شده اند دچار هوازدگی و آسیب هایی از قبیل تورق، تاول و پوسیدگی گشته اند که این آسیب ها در بناهای ثبت ملی همچون ازاره ساختمان شماره 2 مجموعه چرم سازی خسروی به واسطه شدت تخریب قابل توجه است؛ از این رو جهت شناخت علمی از فرآیند فوق مطالعات ساختارشناسی با آنالیزهای پتروگرافی، پراش پرتو ایکس و بررسی های خواص فیزیکی این سنگ ها از طریق آزمون های استاندارد درصد محتوای رطوبت طبیعی سنگ، جذب آب، تخلخل سنگ، کشش مویینگی و آزمون چشمی انجام شد، که نتایج نشان دهنده عیوب ذاتی سنگ های تراکیتی ازاره به واسطه ی حضور کانی های کائولینیت، کلسیت و هماتیت است که به ترتیب حضورشان در سنگ با وجود رطوبت، موجب تورم، انحلال و هوازدگی شیمیایی آن می شوند. از طرفی بالا رفتن تخلخل موجب افزایش درصد جذب آب سنگ ها می گردد که با توجه به وقوع چرخه های ذوب و انجماد موجود سبب هوازدگی مکانیکی و در نهایت تخریب ساختار سنگ های ازاره های مجموعه چرم خسروی شده است.

نمک زدایی با ضمادگذاری بر استخراج نمک های محلول از طریق قرار دادن مواد خیس جاذب بر سطح شئ یا ابنیه ی در حال درمان اشاره دارد. علیرغم استفاده ی متداول از این روش در حفاظت ابنیه، گاهی محقق با نتایج متناقضی مواجه می شود. در مقاله ی پیش رو روش های مختلف ضمادگذاری به منظور نمک زدایی آثار معرفی شده است تا ضمن پرداختن به این مسئله، تحقیقات و مطالعات بیشتری را برای ارتقا دانش در این زمینه پیش روی قرار دهد.

سنگ های ازاره ی ایوان جنوب شرقی گنبد سلطانیه در زنجان به دلیل شرایط قرارگیری در پایین بنا و عواملی نظیر حضور نمک های مخرب، رطوبت صعودی، بندکشی با ملاط نادرست دچار آسیب هایی از قبیل پوسته شدن، تغییر ظاهر بصری، افزایش تخلخل سطحی و از دست رفتن دوام و فرسایش شده است. در مقاله حاضر با اهداف شناسایی ماهیت نمک های موجود و شناسایی مکانیسم تخریب نمک در سنگ های ازاره جنوب شرقی بنای گنبد سلطانیه به مواردی از قبیل، ساختارشناسی، آسیب شناسی و گزارش راهکار درمانی و پیشنهاد حفاظتِ پایدار پرداخته شده است. از این رو جهت شناخت علمی از فرآیند فوق، مطالعات ساختارشناسی شامل آنالیز XRD، پتروگرافی، SEM-EDS به صورت شناسایی نوع سنگ با استفاده از روش های شناسایی میکروسکوپی و آنالیز شیمیایی سنگ ها، شناسایی ماهیت نمک های موجود در سنگ ها با استفاده از روش های شیمیایی و القا نمک به نمونه سنگ های آزمایشی تحت شرایط شبیه سازی شده (شرایط مرطوب و خشک) در آزمایشگاه به منظور تعیین میزان مقاومت سنگ ها در برابر نمک انجام گردید. در همین راستا نتایج آزمایش های ساختارشناسی سنگ و تصاویر میکروسکوپ الکترونی روبشی حاکی از آن است که سنگ به کار رفته در ازاره ی گنبد سلطانیه از نوع سنگ آذرآواری توف است که ساختاری بسیار متخلخل دارد. علاوه بر آن، نتایج آزمون های فیزیکی شامل تخلخل سنجی، جذب آب و تعیین مقاومت در برابر حمله ی نمک ها نشان از واکنش ضعیف سنگ در برابر رطوبت و چرخه های انحلال و باز تبلور نمک ها دارد. چرخه های تر و خشک شدن و تبلور نمک های محلول که شامل نمک های نیترات سدیم (NaNO3)، هالیت (NaCl) نیتر، پتاسیم نیترات، (KNO3)، هگزاهیدرات (MgSO4,6H2O) در میزان زیاد و کوارتز (SiO2) در میزان کم عوامل اصلی هوازدگی فیزیکی در سنگ های توف بنا هستند. منافذ موجود در سنگ ها نقش قابل توجهی را در جذب و انتقال یون های نمک دارد که موجب آسیب تبلور نمک ها با توجه به رطوبت است که باعث اعمال فشار مکانیکی در سنگ های توف می شود. از این رو در بخش اقدامات عملی هم در آزمایشگاه و هم سایت اصلی با توجه به ل %بزرگنمایی زدودن چرکی ها و نمک های سطحی موجود، روش های مبتنی بر پاک سازی کاهش نمک می باید همراه با کنترل محیطی صورت بگیرد تا از این طریق نمک های باقی مانده فرصتی برای انحلال و بازتبلور پیدا نکنند و در نهایت از تخریب هر چه بیشتر سنگ ها جلوگیری به عمل آید.