دیرینه شناسی گفتمان فروپاشی ساسانیان (تقابل نظم های گفتاری در گذار از ایران باستان به عصر پس از حمله اعراب) (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
مقاله حاضر، بر پایه چهارچوب نظری کتاب «نظم گفتار» فوکو، به «دیرینه شناسی گفتمان فروپاشی ساسانیان» می پردازد. پرسش محوری، نه واکاوی علل تاریخی این سقوط یا نتایج و پیامدهای آن، بلکه بررسی چگونگی شکل گیری و تقابل «نظم های گفتاری» متفاوت درباره خود این رویداد و نقش این تقابل در بازتعریف هویت ایرانی در دوران معاصر است. یافته ها حکایت از آن دارد که پرسش فراگیر «چرا ساسانیان سقوط کردند؟» خود، یک «گزاره گفتمانی» است که در میدان گفتمان باستان گرایانه و در چهارچوب «ارادت به حقیقتی» خاص عمل می کند. این گفتمان مسلط، با ریشه دوانیدن در گفتار سوژه های خود و با به کاربستن «دستگاه های طرد» (از قبیل منع موضوع، بخش بندی دیوانگی و ارادت به حقیقت)، روایتی هژمونیک مبتنی بر دوگانه «شکوه پیشااسلامی/تباهی پساعربی» را طبیعی سازی کرده و عناصر پیوستگی و تعامل را به صورتی نظام مند محو می سازد. در مقابل، یک «گفتمان مقاومت» (با نمایندگانی چون مطهری، مسکوب و اسلامی ندوشن) با بازگرداندن عناصر طردشده (همچون تداوم نهادی، مقاومت فرهنگی و نقش زبان فارسی)، این نظم گفتاری را به چالش می طلبد. شاهنامه فردوسی، نه در مقام متنی صرفاً ادبی، بلکه به مثابه یک «رویداد گفتاری» بنیادین و الگویی برای «تاب آوری هویتی» عمل می کند که با آفرینش یک «امپراتوری فرهنگی»، امکان گذار از تقابل به تلفیقی خلاقانه را فراهم می سازد. در نتیجه، تاب آوری هویت ایرانی در گرو «گشودگی گفتمانی» و توانایی بازتعریف خویش از رهگذر مفصل بندی نوین عناصر فرهنگی، به جای انجماد در روایت های هژمونیک مبتنی بر حسرت تاریخی و تقابل است. دست آخر، این نوشتار می کوشد تا با ایجاد «گسستی معرفت شناختی» و عبور از تاریخ نگاری علّی-سنتی، سهم اندکِ خود را در گشودن عرصه ای برای تحلیل قدرت و مقاومت در مطالعات مربوط به فروپاشی امپراتوری ساسانی و بازتعریف هویت ایرانی ایفا کند.The Archaeology of the Discourse Pertaining to the Fall of the Sasanian Empire (The Interplay of Discursive Regimes during the Transition from Ancient Iran to the Age Following the Arab Invasions)
Grounded in Foucault's The Order of Discourse, this article performs an archaeology of the discourse on the Sasanian Empire's collapse. Its central aim is not to unearth the historical causes or consequences of this fall, but to analyze the formation and confrontation of competing "discursive orders" about the event itself, and their role in redefining modern Iranian identity. The findings reveal that the ubiquitous question, "Why did the Sasanians fall?" is itself a "discursive statement" within an antiquarian discourse, expressing an "allegiance to a specific truth." This dominant discourse, through its embeddedness in subjectivities and its "apparatuses of exclusion," has naturalized a hegemonic narrative of "pre-Islamic glory versus post-Arab decadence," systematically erasing evidence of continuity and interaction. In response, a "counter-discourse"—represented by thinkers like Motahhari, Meskoob, and Eslami Nadooshan—challenges this order by recovering excluded elements such as institutional continuity, cultural resistance, and the Persian language's role. Ferdowsi's Shahnameh is pivotal, functioning not as mere literature but as a foundational "discursive event" and a model for "identity resilience." Thus, Iranian identity's resilience depends on "discursive openness" and the ability to redefine itself through novel cultural re-articulation, rather than solidifying around hegemonic narratives of historical lament. By creating an "epistemological rupture" with traditional causal historiography, this article seeks to open avenues for analyzing power and resistance in studies of the Sasanian collapse and Iranian identity.
تبلیغات
