فرضیۀ نداشتن اصالت ماده در کتیبۀ تاریخ دار محراب مسجد جامع ارومیه (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
مسئله ی پژوهش حاضر، اصالت و تاریخ اجرای کتیبه ی تاریخ دار در بخش میانی محراب مسجد جامع ارومیه است. در نگاه نخست، تاریخ 676 هجری قمری مندرج بر کتیبه، قدمت آن را به این دوره نسبت می دهد. با این حال، این پژوهش با طرح این پرسش اساسی آغاز می شود که آیا کتیبه ی فعلی، همان کتیبه ی اصلی متعلق به قرن هفتم هجری قمری است یا آنکه در دوره های متأخرتر و بر اساس یک کتیبه ی قدیمی تر که احتمالاً دچار آسیب یا تخریب شده بوده، بازسازی شده است؟ هدف اصلی این پژوهش، تعیین یا رد اصالت ماده در کتیبه ی تاریخ دار محراب مسجد جامع ارومیه است. این مقاله با رویکردی تحلیلی- تاریخی و با بهره گیری از مطالعات میدانی، تحلیل های هنری و تاریخی، به واکاوی کتیبه ی محراب مسجد جامع ارومیه خواهد پرداخت. در نتیجه بررسی های میدانی و مشاهده آرایه های گچی بخش های مختلف گنبدخانه مسجد جامع ارومیه، این نتیجه حاصل شد که کتیبه بخش میانی محراب که در سال 676 ه.ق. اجرا شده بوده، در دوره (احتمالاً) صفویه طرح برداری و ثبت شده و در ادامه، کتیبه مورد نظر به صورت کامل تخریب شده (و احتمالاً اقداماتی در لایه زیرین مانند تکیه گاه انجام شده) و سپس همان متن اصلی که طرح برداری شده بوده، مجدداً بر بستر گچی جدید منتقل شده و عمل گچبری انجام شده است. در واقع، تاریخ ساخت محراب همان تاریخ 676 هجری قمری است ولی کتیبه مورد بحث در دوره صفویه اجرا شده است. همچنین بخش پایانی کتیبه با موضوع سوره الفتح نیز از مرمت های همین دوره است. نکته جالب توجه در مداخله صورت گرفته در محراب این است که متن کتیبه را عیناً بازسازی کرده اند تا تاریخ ساخت محراب و هنرمند سازنده محراب فراموش نشود. در واقع، در یک دوره ای(احتمالاً صفویه) یک استادکار گچبر، کتیبه تاریخ دار محراب و بخش پایانی کتیبه الفتح را با یک نوع گچ و یک نوع عمل آوری و یک نوع شیوه برش اجرا کرده است که این ویژگی ها، با بخش ایلخانی و بخش قاجاری متفاوت است.Hypothesis on the inauthenticity of the dated inscription of the mihrab of the Jameh Mosque of Urmia
The present research investigates the authenticity and probable date of execution of the dated inscription in the central part of the mihrab of the Jameh Mosque of Urmia. At first glance, the date 676 AH inscribed on the inscription attributes its origin to this period. However, this research begins by posing the fundamental question of whether the current inscription is the same original inscription belonging to the 13th century CE (7th century AH) or whether it was reconstructed in later periods based on an older inscription that was likely damaged or destroyed. The main objective of this research is to determine or refute the authenticity of the dated inscription of the mihrab of the Jameh Mosque of Urmia. This article will analyze the mihrab inscription of the Jameh Mosque of Urmia using an analytical-historical approach and drawing upon fieldwork and artistic and historical analyses. The results of field investigations and observations of the stucco decorations in various parts of the dome chamber of the Jameh Mosque of Urmia indicate that the inscription in the central part of the mihrab, executed in 676 AH, was sketched and recorded during the Safavid period (likely). Subsequently, the inscription in question was completely destroyed (and possibly some reinforcement work was done on the underlying layer), and then the same original text that had been sketched was transferred onto a new stucco base and the stucco work was carried out. In fact, the construction date of the mihrab is indeed 676 AH, but the inscription under discussion was executed in the late Safavid period. The final section of the inscription, related to Surah Al-Fath, also dates from the restorations of this period. A noteworthy point in the intervention is that the text of the inscription was reconstructed exactly to ensure that the construction date of the mihrab and the artist who created it would not be forgotten. In essence, during a certain period (likely Safavid), a stucco master executed the dated inscription of the mihrab and the final section of the Al-Fath inscription using a specific type of stucco, a particular processing method, and a distinct cutting technique, which differ from the Ilkhanid and Qajar sections.
تبلیغات
