برزخ

مسأله معاد جسمانی از دیرباز مورد توجه متکلمان و فلاسفه مسلمان بوده است. متکلمان و اهل تفکیک با استناد به برخی از ظواهر آیات قرآن، و نیز برخی از روایات، معاد جسمانی عنصری را نتیجه گرفته اند؛ اما به عقیده ملاصدرا، گرچه متکلمان و فلاسفه در تبیین مسائل مربوط به مبدأ توفیقاتی داشته اند، اما در توجیه آموزه های معاد موفق نبوده اند. یک دسته از آیات مورد استناد متکلمان و اهل تفکیک برای اثبات اینکه جسم اخروی، عنصری و از جنس جسم دنیوی است، آیات خروج از قبر است. این آیات که با دید ابتدایی، ظهور در بطلان معاد مثالی صدرایی دارد، حکایت می کند که انسان ها روزی از قبر خارج و وارد عالم آخرت می شوند. متکلمان و اهل تفکیک با استناد به همین آیات، خارج شونده از قبر را «بدن عنصری» می دانند، و آنچه وارد عالم آخرت می شود، انسانی می دانند که به بدن عنصری بازگشته است. در این مقاله به روش توصیفی، تحلیلی و با استناد به ظواهر آیات قرآن کریم و به صورت تفسیر قرآن به قرآن؛ نظریه متکلمان و اهل تفکیک تحلیل و نقد شده است. در این راستا، نظریه ملاصدرا نیز مورد سنجش و ارزیابی قرار گرفته، و در نهایت نشان داده شده است که دیدگاه ملاصدرا در معنای قبر و به طور کلی تفسیر آیات خروج از قبر، هماهنگی بیشتری با ظواهر قرآن دارد. اما دیدگاه متکلمان و اهل تفکیک، نه تنها با ظواهر آیات قرآن سازگار نیست، بلکه از آن فاصله گرفته و به تأویل بی قاعده روی آورده اند.