ظرفیت جغرافیایی

حجاز پیش از اسلام به دلیل موقعیت جغرافیایی و ویژگی های اقلیمی با مجموعه ای از محدودیت ها و ظرفیت ها در عرصه تأمین و تولید مواد غذایی مواجه بود. اقلیم گرم و خشک، کمبود بارش های مستمر، فقدان رودخانه های دائمی و گستره های وسیع اراضی نامساعد برای کشت، از مهم ترین محدودیت های طبیعی این منطقه به شمار می آمدند که پیامد آن کمبود آب، کاهش تنوع محصولات و ناپایداری رویش های خوراکی، به ویژه در نواحی بادیه نشین بود. در چنین شرایطی، بخش قابل توجهی از جمعیت بادیه نشین با کمبود جدی در تغذیه و وابستگی شدید به منابع محدود دامی چون شیر و خرما زیست می کردند. در مقابل، وجود وادی ها، چاه ها و زمین های حاصلخیز در مناطقی نظیر یثرب، طائف و خیبر امکان کشت و تولید محصولات کشاورزی، باغی و دامی را فراهم می ساخت و این نواحی را به مراکز مهم معیشتی و کشاورزی بدل کرده بود. همچنین موقعیت ممتاز مکه در مسیرهای تجاری شمال جنوب، زمینه واردات و مبادله کالاهای اساسی از یمن، شام و حتی مصر را مهیا می کرد و تا حدودی کمبودهای غذایی را جبران می نمود. این پژوهش با روش تحلیل تاریخی و استناد به منابع جغرافیایی و تاریخی متقدم، نشان می دهد که مجموعه این شرایط جغرافیایی و اقلیمی نه تنها الگوی تغذیه ای و نوع محصولات در دسترس را تعیین می کرد، بلکه پیامدهای اجتماعی و اقتصادی گسترده ای نیز در پی داشت. از جمله می توان به ایجاد تفاوت های آشکار معیشتی میان حضرنشینان و بادیه نشینان، وابستگی بیشتر گروه های ضعیف به اشراف و تجار، و تعمیق شکاف های طبقاتی در جامعه حجاز اشاره کرد.