امام محمد غزالی

موضوع این تحقیق، بررسی ماهیت عُجب و تکبّر از منظر امام محمد غزالی است. غزالی، عُجب را بزرگ شمردن نعمت، میل و خرسندی به آن با فراموشی خداوند مُنعم تعریف می کند. همچنین در تعریف دیگری، عُجب را بزرگ شمردن هر گونه خیر رسانی به فرد دیگر دانسته است. او با طرح مفهوم «ادلال» به تفکیک آن از عُجب تأکید می کند. «ادلال» که معادل فارسی آن نازیدن به عمل خود است، بزرگ شمردن اعمال نیک خود به  ویژه عبادات و انتظار پاداش از خداوند است. «کِبر» برتر دانستن خود نسبت به دیگری به خاطر صفت کمالی است که شخص دارد. «کِبر» صفت خُلقی و نفسانی است. «تکبر» تبلور عملی کِبر و انجام رفتاری است که نشان گر خودبزرگ بینی و برتری طلبی فرد نسبت به دیگران است. بر خلاف مفهوم عُجب که در آن خود بزرگ بینی در مقایسه با دیگری نیست. عُجب و کِبر اقسام مختلفی دارند. عُجب گاهی به افعال ارادی؛ چون عبادت، جنگیدن، صدقه و …، است و گاهی به افعال غیر ارادی مانند: زیبایی، قدرت بدنی، نَسَب و …. تکبّر گاه در برابر خداوند است و گاه در مقابل پیامبران و دیگر انسان ها. این رذایل اخلاقی آفات بسیاری به دنبال دارند، از جمله: فراموشی معصیت، خودستا شدن، سستی در کسب حَسنات. درمان این رذایل به دو صورت علمی (علم به فاعلیت خدا و خود شناسی) و عملی (داشتن تقوا، توجه به سرای آخرت، تسلیم در مقابل اوامر الهی و توجه به باطن و حقیقت زندگی انسان) میسر است. 

این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی مبانی هستی شناختی غزالی و ملاعبدالله زنوزی در شناخت خدا در پی پاسخ به این پرسش است که شناخت هستی واجب تعالی بر اساس اصالت وجود است یا اصالت ماهیت؟ غزالی خداوند را ذو ماهیتی به معنای عام می داند که اگر از او سلب شود، چیزی به نام «وجود» موجود نخواهد بود. در مقابل ملا عبداللّه زنوزی قائل به اشتراک معنوی و اصالت وجود است. همچنین از دیدگاه غزالی فاعل و سبب همه امور در هستی خداوند است و آنچه که ماعلت ومعلول می نامیم در واقع سبب و مسبب است ، چون در تمام پدیده ها قابلیت های لازم برای انجام هر فعلی نهادینه شده است. در نتیجه او به علت های واسط یا معدات بی اعتقاد است و عالم را در تسخیر قدرت و جبر خداوند می داند. اما ملا عبداللّه زنوزی به دو علت تام که خداوند است وعلت ناقص که در هر پدیده یا اثر آن می تواند باشد قائل است.وی انسان را فاعل و مسئول افعال ارادی خود می داند که نظر صحیح دیدگاه ملا عبداللّه زنوزی است. درنتیجه اصالت با وجود است. حق تعالی با افاضه قدرت و اراده تشکیکی، خالق رابطه علی و معلولی است .