مرضیه اسماعیل پور

در حال حاضر 50 درصد جمعیت جهان در شهرها زندگی می کنند و آمارها نشان از وجود روند افزایشی شهرنشینی در دنیا دارند. اسکان این حجم از جمعیت در مناطق شهری باید طبق برنامه ریزی های قبلی صورت گیرد، تا از بروز آسیب به محیط زیست جلوگیری شود. از سوی دیگر، می بایست برنامه ریزان فرایندهای مربوط به توسعه فیزیکی شهر را برای اتخاذ استراتژی های توسعه پایدار شهری ادراک نمایند. به منظور بررسی تناسب اراضی برای توسعه فیزیکی شهر مراغه، 9 متغیر مورد بررسی قرار گرفتند. این متغیرها عبارتند از: شیب، ارتفاع، فاصله از شهر، فاصله از راه های ارتباطی، فاصله از رودخانه، خاک شناسی، زمین شناسی، پوشش گیاهی و کاربری اراضی. لایه های موضوعی متغیرهای مورد بررسی با استفاده از انواع توابع خطی کاهشی یا افزایشی و تعریف کاربر به فازی تبدیل شدند. به این ترتیب، مقادیر همه نقشه های تهیه شده بین 0 و 1 تعریف و با استفاده از عملگر گامای فازی با یکدیگر ترکیب شدند. در نهایت نقشه نهایی تناسب اراضی جهت توسعه فیزیکی شهر مراغه تهیه گردید. نتایج به دست آمده نشان می دهد که بالغ بر 23 درصد از محدوده مطالعاتی جهت توسعه فضایی شهر در کلاس با تناسب بسیار پایین قرار می گیرند. در حالت تطبیقی 18 درصد از محدوده مورد مطالعه در شرق و جنوب غرب شهر مراغه و به صورت پیوسته و متصل به شهر برای گسترش فیزیکی شهر مراغه از شرایط بسیار مطلوبی برخوردار هستند. این پهنه ها در فاصله ای دور از رودخانه و بستر دره صوفی چای قرار دارند و در نتیجه منجر به جلوگیری از بروز مسائل زیست محیطی و اکولوژیکی می شوند.

اکوتوریسم به عنوان شکل خاصی از گردشگری، سهم قابل توجهی در توسعه پایدار دارد و بسیاری از طرفداران محیط زیست، آن را به عنوان راهبردی برای حفاظت از منابع طبیعی مطرح کرده اند. در پژوهش حاضر به ارزیابی رقابت پذیری اکوتوریستی و مکان یابی تفرجگاه های پیراشهری شهرستان مراغه با استفاده از مدل پاولوا و منطق فازی پرداخته شده است. نتایج حاکی از این است که در بین فاکتور های مثبت نه گانه پاولوا، سه فاکتور آثار تاریخی و فرهنگی، سایت های دیرینه شناسی و غار ها از مهم ترین فاکتور های مثبت این شهرستان محسوب می شوند و در بین فاکتور های منفی، فقدان زیرساخت های مناسب، کسری بودجه برای توسعه و مناسب نبودن قیمت خدمات از مهم-ترین فاکتور های منفی تاثیر گذار در توان رقابت پذیری شهرستان مراغه می باشد. نسبت رتبه بندی رقابت پذیری اکوتوریستی شهرستان مراغه 52/1 محاسبه گردید که در طبقه خوب قرار می گیرد. در بخش دوم پژوهش، ابتدا نقشه مربوط به شاخص های طبقات ارتفاعی، شیب، پوشش گیاهی، فاصله از رودخانه، خاک، کاربری، زمین شناسی، فاصله از شبکه های ارتباطی، شهر و مناطق اکولوژیکی تهیه شد و بعد از فازی سازی لایه های موضوعی، نهایتا با عملگر گامای فازی روی هم گذاری شد و نقشه یکپارچه مناطق مناسب احداث تفرجگاه تهیه شد. نتایج نشان داد بالغ بر 9/46 درصد مساحت شهرستان مراغه در کلاس با تناسب بسیار نامناسب برای ایجاد سایت های تفرجگاهی اکوتوریستی قرار می گیرد. همچنین حدود 5/24 درصد مساحت شهرستان در کلاس با تناسب نامناسب برای ایجاد سایت های اکوتوریستی قرار گرفته است. کلاس با تناسب متوسط برای احداث تفرجگاه های اکوتوریستی بالغ بر 5/16 درصد مساحت شهرستان مراغه را دربرمی گیرد. پهنه های مناسب و بسیار مناسب برای احداث سایت های اکوتوریستی به ترتیب بالغ بر 4/9 و 7/2 درصد مساحت شهرستان مراغه را به خود اختصاص داده اند که رقم قابل توجهی به شمار می رود. بدین ترتیب می توان بیان داشت که شهرستان مراغه برای ایجاد سایت های اکوتوریستی از شرایط مطلوبی برخوردار است. در نهایت چهار سایت جهت احداث تفرجگاه های اکوتوریستی پیشنهاد گردید.

طبق اصل پنجاهم قانون اساسی ایران؛ حفظ محیط زیست وظیفه ای عمومی است. در این میان پیوند میان ملاحظات زیست محیطی باسیاست های کاربری اراضی، رهیافتی برای پیشگیری از آسیب های زیست محیطی محسوب می شود. اهمیت موضوع ازآن جهت است که جایگاه برنامه ریزی کاربری زمین را در حفظ منابع زیست محیطی نشان می دهد؛ این در حالی است که تغییر کاربری زمین های کشاورزی و باغات پیرامون شهرها در نیم قرن اخیر، منابع حیاتی اکوسیستم را در معرض تهدید قرار داده است. تحقیق حاضر این مسئله را در شهر بناب از توابع استان آذربایجان شرقی بررسی کرده است. داده های تحقیق مربوط به بازه های زمانی 2002، 2012 و 2022 است. در پردازش تصاویر از روش Fuzzy Art Map استفاده گردید. روش جداول متعامد و ضریب کاپا، برای پایش تغییرات کاربری اراضی انتخاب شدند. نتایج تحقیق نشان می دهد که در حدود 1830 هکتار از اراضی کشاورزی شامل اراضی باغات و اراضی دیم در بازه زمانی 2002-2022 به ساخت وسازهای شهری تبدیل شده است. تشدید ساخت وسازها طی سال ها باعث فشار قابل توجهی بر بستر اکولوژیک، به ویژه اراضی کشاورزی شده است. بیشترین حجم این تغییرات کاربری بین سال های 2012-2022 است که نشان دهنده ضریب افزایشی و شدت تخریب اراضی کشاورزی در سال های اخیر است. در نتیجه این تغییرات؛ کیفیت منابع آبی زیرزمینی و خاک های محدوده اطراف شهر به دلیل کاهش سطوح قابل نفوذ خاک، نفوذ شیرابه زباله ها، ورود حجم زیادی از فاضلاب های خانگی و صنعتی، به شدت کاهش یافته است. حفظ و احیای این منابع حیاتی، نیازمند استراتژی های باز زنده سازی محیط زیست در تصمیمات و برنامه ریزی کاربری زمین می باشد.