فرشید نوروزی

روحانیون طبقه ای بانفوذ در دوره قاجاریه به شمار می آمدند و در حیات اجتماعی و سیاسی ایران در آن زمان نقشی تعیین کننده داشتند. اسناد برجای مانده از این دوره نشان می دهند روحانیون، از طریق وقف، در امور عام المنفعه و مذهبی و خیریه حضور فعالی داشتند. وقف به عنوان یکی از سرمایه های اقتصادی در دوره قاجار، باعث افزایش نفوذ و اعتبار روحانیون در میان طبقات مختلف اجتماعی گردید. با وجود این، اسناد موقوفات مربوط به این گروه در دوره قاجار کمتر بررسی شده است. بررسی مندرجات وقف نامه های روحانیون کمک می کند از ویژگی ها و انواع مصارف موقوفات این گروه اجتماعی و نیز از مشاغل، بازارها، کاروانسراها، خانه ها، تکایا و مساجد و محلات شهر بارفروش در دوره قاجار اطلاعات نابی به دست آید. این پژوهش بر آن است با روش تحلیل محتوا و از طریق مطالعه مندرجات و محتوای اسناد وقف نامه های روحانیون واقف شهر بارفروش، مسائلی همچون مصارف موقوفات روحانیون، میزان و تنوع موقوفات و کارکرد آنها را بررسی و تبیین نماید. یافته های تحقیق نشان می دهند در میان اموال وقف شده روحانیون، زمین، خانه، دکان و باغ بیشترین فراوانی را دارند و در مورد مصارف موقوفات روحانیون، تعزیه داری و عزاداری امام حسین (ع ) در رتبه اول و امور خیریه و عام المنفعه و اولاد در مراتب بعدی قرار دارند. همچنین موقوفات در عصر ناصرالدین شاه و سال های بعد از آن رونق بیشتری داشت که دلیل آن ثبت، مدیریت و حفظ موقوفات در قالب نظام دیوان سالاری جدید و افزایش سطح درآمدی جامعه نسبت به دوران آغازین حکومت قاجاریه بود.  

هدف: بررسی محتوای اسناد موقوفات شاه زادگان قاجاری ایالت مازندران در دوره قاجار با هدف پی بردن به انواع موقوفات و چگونگی مصارف آن ها.روش: برای بررسی و تحلیل تعداد و نوع موقوفات، و اهداف و نیات واقفان از روش تحلیل محتوای کیفی استفاده شده است. این روش به ما امکان می دهد تا به درک عمیق تری از تاریخ اجتماعی ایران و شناسایی الگوهای مشابه در دوره های تاریخی دیگر دست یابیم.یافته ها: موقوفات شاه زادگان قاجاری ایالت مازندران به ترتیب فراوانی شامل زمین، دکان و حمام بوده است. این موقوفات برای مصارفی چون عزاداری، تأمین هزینه های اولاد، اعانت به فقرا، سادات و مساکین، خیرات و مَبَرّات، اداره مدرسه علمیه، خرید کتب علمیه، تعمیر بقاع مشرفه و امکنه متبرکه، تعمیر قنطره و رباط، تعمیر آب انبار و تأمین روشنایی حرم حضرت عباس (ع) هزینه می شده اند. ازنظر ترتیب زمانی، 30 درصد از وقف های این شاه زادگان مربوط به دوره محمدشاه (1249-1264ق)، 60 درصد مربوط به دوره ناصرالدین شاه (1264-1313ق) و 10 درصد مربوط به دوره مظفرالدین شاه (1313-1324ق) است. ازنظر مکانی 8 وقف نامه مربوط به شهر ساری و 2 وقف نامه مربوط به شهر بارفروش (بابل امروزی) است.نتیجه گیری: از یافته های پژوهش، می توان نتیجه گرفت که شاه زادگان قاجاری در مازندران نقشی به سزا در توسعه امور خیریه و عام المنفعه ایفا کرده اند و تنوع مصارف موقوفات آنان نشان از توجه به نیازهای گوناگون جامعه ازجمله زمینه های مذهبی، اجتماعی، آموزشی، و زیرساختی داشته است. تعداد بیشتر وقف در دوره ناصرالدین شاه احتمالاً با ثبات نسبی و رونق اقتصادی آن دوره مرتبط بوده است و تعداد بیشتر وقف ها در ساری نیز اهمیت این شهر در آن زمان را نمایان می کند. درمجموع، این پژوهش تصویری از فعالیت های وقفی شاه زادگان قاجاری در مازندران و تأثیرات آن بر جامعه آن دوره را ارائه می دهد.

اسناد موقوفات زنان یکی از مهم ترین منابع برای ترسیم و بررسی اوضاع اجتماعی - اقتصادی، فرهنگی و مذهبی ایران در دوره قاجار به شمار می روند. در بین گروه های مختلف جامعه ایران در دوره قاجار که با انگیزه های متفاوت به وقف توجه داشته اند، زنان ملا از اهمیت خاصی برخوردارند و تحلیل محتوای مندرجات وقف نامه های برجای مانده این گروه اجتماعی، علاوه بر رد دیدگاه هایی که به نقش حاشیه ای زنان می پردازند، از جنبه آگاهی از میزان رواج وقف در بین این زنان و تصویرسازی بخش هایی از حضور و مشارکت آنان در امور اجتماعی و فرهنگی حائز اهمیت است. در این پژوهش، با روش تحلیل محتوا و بازخوانی و بررسی اسناد وقفنامههای زنان ملا تعدادی از ولایات ایالت مازندران، مسائلی همچون موقعی ت اجتماعی ، تعداد و نوع موقوفات و مصارف آن را از طریق پردازش آمار، بررسی و تبیین شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد، موقوفات زنان ملا از نظر نوع از جنس زمین، خانه مسکونی، دکان و باغ بوده و برای مصارفی چون عزاداری، خیرات و مبرات در نظر گرفته شده اند. با توجه به مندرجات اسناد موقوفات، شغل زنان ملا، روضه خوانی و تعزیه خوانی و شغل پدران و همسران آن ها قصاب، پیشنماز، ادیب و نقاش و نقش های اجتماعی پدران و همسران این زنان عمدتاً شامل ملا، آقا، استاد و کربلایی بوده است.

هدف : واکاوی نقش موقوفات تجار ساریِ دوره قاجار در تأمین مالی امور مذهبی و اجتماعی (برپایه اسناد وقفی). پرسش اصلی پژوهش: تجار ساری چگونه ازطریق نهاد وقف در پشتیبانی و مدیریت امور مذهبی و اجتماعی مشارکت کرده اند و انگیزه ها و کارکردهای اجتماعی-اقتصادی این اقدامات چه بوده است؟ روش/ رویکرد پژوهش : پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و برپایه وقف نامه های تجار ساری در دوره قاجار انجام شده است. داده های مربوط به املاک و نیات واقفان از متن اسناد استخراج شده و با روش تحلیل محتوای کیفی بررسی شده است. یافته ها و نتیجه گیری : واکاوی اسناد دوره قاجار نشان می دهد که تجار ساری با وقف مجموعه متنوعی از موقوفات -از دکان، باغ، قریه، و کاروان سرا تا حمام، آسیاب، و خانه- تأمین مالی گستره ای از نیازهای مذهبی و اجتماعی را برعهده گرفته اند. مصارف کلی این موقوفات شامل برگزاری آیین هایی چون تعزیت داری امام حسین (ع)؛ تعزیت داری سایر ائمه؛ حمایت از زائران عتبات؛ اعانه به فقرا و ابن السبیل؛ کمک به طلاب، و تهیه کتاب های علوم دینی؛ مرمت بناهای مذهبی؛ و مرمت بناهای عام المنفعه بوده است. بدین ترتیب، وقف برای تجار ساری در دوره قاجار نه صرفاً عملی عبادی، بلکه ابزاری برای پیوند با جامعه و حمایت از امور مذهبی و اجتماعی محسوب می شده است.

پژوهش حاضر با هدف واکاوی و تحلیل خاستگاه اجتماعی واقفان شهر ساری در دوره قاجار پیشامشروطه، و با تمرکز بر بررسی القاب و مشاغل مندرج در اسناد وقفی این دوره سامان یافته است. در این اسناد، اطلاعات خاستگاه اجتماعی واقفان و پدرانشان استخراج شده و مبنای تحلیل قرار گرفته است. روش تحقیق استفاده شده در این مقاله، تحلیل محتوای کیفی اسناد تاریخی است و داده ها ازطریق داده کاوی ۲۶۸ سند وقفی برجای مانده از این دوره گردآوری شده است. در طی این دوره طیف گسترده ای از اقشار اجتماعی، از پیشه وران، اصناف و بازرگانان گرفته تا عالمان دینی، مالکان محلی و برخی چهره های ممتاز شهری، در فرایند وقف مشارکت داشته اند. تنوع القاب و مشاغل به کاررفته در اسناد، بیان کننده گوناگونی جایگاه طبقاتی واقفان و بازتاب دهنده ساختار چندلایه جامعه سنتی ساری در این دوره است. ثبت مشاغلی نظیر «بزاز»، «آهنگر»، «بقال»، «ارسی دوز»، «عطار» و «تاجر» گویای نقش برجسته طبقات متوسط شهری در ایجاد موقوفات است. یافته ها نشان می دهد وقف در ساری عصر قاجار، عرصه ای برای بازتولید منزلت و جایگاه اجتماعی فرد و بازتابِ ساختار و تعلق طبقاتی چندلایه ای بوده که با مشارکت گسترده اصناف، دین داران، زنان و خرده مالکان، فراتر از انحصار نخبگان سنتی عمل کرده است. این نهاد، هم زمان آیینه تحولات اجتماعی شهر در آستانه مشروطه و ابزاری برای تثبیت هویت گروه های مختلف بوده است.

مهم ترین ویژگی تاریخ صفویه در ایران، پذیرش اسلام شیعی است. صفویان اقدامات مختلفی برای ترویج تشیع انجام دادند: آنها علمای دینی عرب را از خارج از ایران دعوت کردند و از مراسمات شیعیان حمایت کردند. زیارتگاههای امامان شیعه و نوادگان آنها که برای شیعیان از اهمیت ویژهای برخوردار بود، مورد احترام صفویان بود. اگرچه برخی مطالعات حفاظت صفویه از حرم مشهد را در دوران شاهطهماسب و شاه عباس بررسی کردهاند، اما تحقیقات کمی برای بررسی تأثیر صفویه بر امامزادهها، یعنی مقایسه دورههای پیش از صفویه و پس از صفویه انجام شدهاست. این پژوهش به شرح تاریخچه حرم مشهور شاهعبدالعظیم در نزدیکی تهران تا قرن نوزدهم میپردازد. همچنین تأثیر صفویه، چگونگی تغییر حرم پس از ظهور دولت صفوی و چگونگی عملکرد آن پس از سقوط صفویان را بررسی می کند. به وقف یا موقوفه شرعی متعلق به حرم که حمایت مالی برای آن فراهم میکرد، توجه ویژهای میشود. در نهایت، این مطالعه سهم صفویان در حرم و بهطور کلی شیعه سازی را برجسته می کند.