فاطمه زهرا شکری

مقدمه: رشد شهرنشینی در دهه های اخیر، به ویژه در تهران، چالش های جدی در طراحی فضاهای شهری متناسب با نیازهای کودکان ایجاد کرده است. رویکرد غالب طراحی شهری ایران از بالا به پایین بوده که در آن تصمیمات توسط متخصصان و مدیران شهری اتخاذ می شود و کودکان نه به عنوان صاحب نظر، بلکه صرفاً به عنوان دریافت کنندگان منفعل خدمات در نظر گرفته می شوند. این غفلت موجب شده طرح های دوستدار کودک نیز با تجربه زیسته واقعی کودکان فاصله داشته باشند. محله مبارک آباد-حسین آباد در تهران، با وجود پتانسیل های زیاد، با چالش هایی نظیر ترافیک سنگین، پیاده روهای ناایمن، کمبود فضاهای بازی مواجه است و به عنوان پایلوت طرح دوستدار کودک توسط شهرداری منطقه ۴ انتخاب شده است. هدف پژوهش: این پژوهش با هدف تدوین چارچوبی کاربردی برای طراحی شهری دوستدار کودک، با تأکید بر مشارکت فعال کودکان ۷ تا ۱۱ ساله انجام شده است. پژوهش درصدد است نیازها، ادراکات و ایده های خلاقانه کودکان را شناسایی و به راهکارهای طراحی قابل اجرا تبدیل کند. روش شناسی: پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت آمیخته با غلبه کیفی است. حجم نمونه با فرمول کوکران تعیین شد. داده ها از چهار منبع گردآوری شدند: مطالعات اسنادی، برداشت های میدانی، کارگاه های مشارکتی به عنوان ابزار اصلی، و پرسشنامه به عنوان ابزار مکمل. کارگاه ها در دو سطح برگزار شدند: سطح اول با محوریت حساس سازی و نقاشی های محله محور، و سطح دوم با محوریت ایده پردازی، ترسیم کروکی و ماکت سازی. داده های کیفی با تحلیل محتوای هدایت شده در MAXQDA و داده های کمی با آمار توصیفی در SPSS تحلیل و یافته ها در چارچوب 1 SWOT  سازمان دهی شدند. یافته ها و بحث: تحلیل یافته ها در دوازده شاخص شهر دوستدار کودک نشان داد که ترافیک سنگین، ناامنی معابر، کمبود زیرساخت دوچرخه سواری و توزیع نامتوازن خدمات از مهم ترین چالش های محله هستند. 7/75 درصد تمایل بالایی به مشارکت ابراز کردند. پیشنهادهای کودکان شامل مسیرهای ایمن و رنگارنگ پیاده و دوچرخه، مبلمان شهری مناسب، باغچه های مشارکتی و بهبود روشنایی بود. نتیجه گیری: این پژوهش نشان داد که مشارکت فعال کودکان از طریق ابزارهای خلاقانه می تواند دانش طراحی شهری معتبر و قابل اجرا تولید کند و جایگاه آنان را به هم آفرینان فعال ارتقا دهد. تحقق شهر دوستدار کودک مستلزم بازتعریف فرآیند طراحی به عنوان فرآیندی مشارکتی، چندصدایی و مبتنی بر تجربه زیسته کودکان است.