سید ضیاءالدین عمادی

شورش بابیه در مازندران یکی از رخدادهای تأثیرگذار در دوره قاجار بود که نه تنها ابعاد مذهبی و سیاسی داشت، بلکه با شرایط طبیعی و اقتصادی منطقه نیز گره خورده بود. واقعه قلعه شیخ طبرسی مهم ترین نمود این رخداد بود که در آن گروهی از بابیان در برابر نیروهای دولتی و محلی مقاومت کردند. مقاله حاضر برآن است تا با تشریح شرایط جغرافیایی و ظرفیت های اقتصادی منطقه(قلعه شیخ طبرسی) امکان مقاومت و در نهایت شکست بابیان را در برابر قدرت قاجاری و نیروهای مخالف محلی تبیین کند. یافته های پژوهش نشان می دهد، شرایط جغرافیایی(انتخاب مکان و استقرار اولیه، پوشش جنگلی، موقعیت راهبردی منطقه) و ظرفیت های اقتصادی(تأمین منابع محلی، دفاع متمرکز، شبیخون ها) مهم ترین عواملی بودند که امکان مقاومت بابیان را در برابر قدرت قاجاری و نیروهای مخالف محلی ایجاد کرد و محدودیت ها(غارت و اختلال اقتصادی، خشم مردم محلی و محاصره نهایی) زمینه شکست آنان را فراهم نمود. روش تحقیق در این پژوهش از نوع توصیفی – تحلیلی، با رویکرد تاریخی است و استخراج اطلاعات نیز به صورت کتابخانه ای جمع آوری شده است.

تاریخ نگاری محلی باتوجه به عنوانش دارای جنبه های محلی بوده و با نگاه جزئی و دقیق تری به بررسی گذشته دور و نزدیک منطقه جغرافیائی مورد نظر می پردازد. گروه های اجتماعی و شغلی در هر جامعه ای بازتاب دهنده مناسبات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی حاکم بر زمانه خود هستند. از طرفی خاستگاه اجتماعی و جایگاه شغلی هر مورخی در نوع نگاه او به مسائل اجتماعی تأثیرگذار است. به همین منظور ضرورت یافت تا گروه های اجتماعی و شغلی در آثار آملی و مرعشی، همراه با نقش و کارکردهای آن ها، مورد واکاوی قرار گیرد. مسأله پژوهش حاضر آن است که مؤلفه های آملی و مرعشی در دسته بندی گروه های شغلی و طبقه بندی های اجتماعی چه بوده است؟ روش تحقیق در این مقاله، روش تاریخی و شیوه نگارش آن به صورت توصیفی-تحلیلی می باشد. استخراج اطلاعات نیز به صورت کتابخانه ای صورت گرفته است. نتیجه پژوهش آنگونه که در این مقاله بازتاب پیدا کرده، این است که طبقات اجتماعی بر اساس مؤلفه هایی چون خون و نژاد، مال و ثروت، وراثت و هنر یا فضیلت و دانایی شکل می گرفته است و مؤلفه هایی چون سیاست و نظامی گری، عدالت طلبی(قضاوت)، دیوان سالاری و اداره امور ملک، شرایط آب وهوایی یا اقلیمی و عوامل اقتصادی حاکم بر یک منطقه یا نوع محصولات کشاورزی و گونه های جانوری موجود، گروه های شغلی را در طبرستان و گیلان شکل می داده است.