محمدمهدی کاتب قوجه بیگلو

یکی از مهم ترین تعلیمات اسلام، تأکید بر برقراری عدل و قسط است و نهاد قضا به عنوان یکی از مهم ترین نهادهای دوره اسلامی در این راستا شناخته می شود. دیوان قضا در قرون اول اسلامی نقش حیاتی در حفظ عدالت و نظم اجتماعی ایفا کرده و این تحولات در دوره اول عباسیان بیشتر اتفاق افتاده است. بنابراین، بررسی تحولات این دیوان در این دوره ضرورت دارد. مقاله حاضر با استفاده از روش تطبیقی-تحلیلی، به دنبال بررسی این مساله است که تحولات ساختاری دیوان قضا در دوره اول عباسیان نسبت به دوره خلفای راشدین به چه دلیل و چگونه بوده است؟ نتایج حاصل از تحقیق نشان می دهد که در دوره خلفای راشدین، دیوان قضاء بر اساس اصول شریعت و با تأکید بر سادگی و عدم پیچیدگی اداری فعالیت می کرد که این امر موجب افزایش اعتماد مردم به نظام حکومتی و تقویت حس همبستگی اجتماعی شد. با انتقال قدرت به عباسیان، دیوان قضا دستخوش تحولات عمده ای گردید. در این دوره، فقه اسلامی به عنوان یک علم مستقل توسعه یافت و قواعد حقوقی جدیدی با تأسیس مراکز آموزشی تدوین شد که به حل مسائل پیچیده اجتماعی کمک می کرد. تحولات دیوان قضا در دوره عباسیان نسبت به دوره خلفای راشدین نشان دهنده تکامل نظام قضائی اسلامی است.