محمدحسین کامرانی

زمینه: هویت علمی یکی از ارکان کلیدی در تربیت معلمان پژوهشگر و متعهد است، هویتی که در بستر تجربه های زیسته دانشجومعلمان و از خلال تعاملات آموزشی، پژوهشی و اجتماعی در محیط دانشگاه فرهنگیان شکل می گیرد. این هویت، که ابعادی همچون آگاهی تخصصی، تعلق به جامعه علمی و کنشگری پژوهشی را دربرمی گیرد، به شدت متأثر از کیفیت تجربه های دانشگاهی و فرایندهای یادگیری معلمان آینده است. هدف: پژوهش حاضر با هدف کاوش تجربه های زیسته دانشجومعلمان دانشگاه فرهنگیان اردبیل و تبیین نقش محیط دانشگاهی در شکل گیری و تحول هویت علمی آنان انجام شده است. این پژوهش می کوشد با تحلیل روایت های دانشجومعلمان، ابعاد چندلایه و پویای هویت علمی را در بستر تربیت معلم آشکار سازد. روش: این پژوهش با رویکرد کیفی و بر پایه راهبرد روایت پژوهی انجام شد. جامعه پژوهش شامل دانشجومعلمان دانشگاه فرهنگیان اردبیل بود. نمونه گیری به شیوه هدفمند و با رعایت تنوع ویژگی های فردی و تحصیلی انجام گرفت. داده ها از طریق انجام ۲۱ مصاحبه نیمه ساختاریافته گردآوری شد و فرآیند جمع آوری تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. تحلیل داده ها با بهره گیری از روش تحلیل مضمون (2006) Braun & Clarke در شش مرحله آشنایی با داده ها، تولید کدهای اولیه، جست وجوی مضامین، بازبینی مضامین، نام گذاری و تعریف مضامین و نگارش گزارش نهایی صورت پذبرفت. برای افزایش اعتبار یافته ها نیز بازبینی مکرر داده ها و رعایت اصول اخلاقی شامل رضایت آگاهانه و حفظ محرمانگی اطلاعات مد نظر قرار گرفت. یافته ها: از تحلیل داده ها، در مجموع 156 کد اولیه استخراج شد، که پس از پالایش، به 95 کد نهایی (مضامین پایه)، تقلیل یافت. این کدها در قالب 14 مضمون سازمان دهنده ودر نهایت 5 مضمون اصلی طبقه بندی شد. مضامین اصلی شامل «هویت علمی چندبُعدی»، «گسست میان هدف تربیتی و تجربه زیسته»، «زیست جهان یادگیری معلم»، «شکاف میان واقعیت دانشگاهی و انتظارات تربیتی»، و «تحول گرایی در تربیت معلم با محوریت کیفیت، کاربرد و مشارکت» بودند. یافته ها نشان داد که محیط دانشگاه فرهنگیان، با وجود پتانسیل هایی مانند اساتید دلسوز و فعالیت های پژوهشی، با موانعی چون ضعف محتوای آموزشی و کمبود فرصت های پژوهشی مواجه است؛ عواملی که به طور مستقیم که فرآیند شکل گیری هویت علمی را مختل می کند. نتیجه گیری: پژوهش نشان داد که هویت علمی دانشجو معلمان در تعامل با محیط دانشگاهی شکل می گیرد، اما با چالش هایی مانند ضعف محتوا، کمبود فرصت های پژوهشی و ناهماهنگی اهداف و واقعیت ها روبه روست. تقویت این هویت نیازمند تحول در ساختار، آموزش، نقش استادان و توجه به تجربه های زیسته است.