محسن شفیعی قهدریجانی

فال نامه ها از انواع ادبی ای در زبان فارسی هستند که سیر تحول آن ها تابه حال مورد بررسی قرار نگرفته است. یکی از صورت های پیشینی فال نامه ها «حساب غالب و مغلوب» است که در متون ادبی و تاریخی فارسی بازتاب یافته است. از شاخص ترین این متون خسرو و شیرین نظامی است. در ضمن این منظومه، فرهاد از مقوله ای به نام «حساب غالب و مغلوب» به گونه ای مبهم سخن می گوید که دریافت فحوای بیت با دشواری همراه است. همان طور که از واژه ی حساب برمی آید، غالب و مغلوب نوعی محاسبه ریاضی است که در ابیات نظامی نحوه ی محاسبه آن مشخص نیست و شارحان آثار نظامی نیز به نحوه ی محاسبه و چیستی آن نپرداخته اند. در واقع غالب و مغلوب نوعی فال و پیش گویی است در قالب اعداد. این حساب اغلب در جنگ کاربرد دارد و مدعیان آن بر این باورند که با این حساب می توانند طرف پیروز جنگ را پیش از ورود به جنگ مشخص کنند. در این مقاله ما با استفاده از روش کمی و توصیفی، پس از بررسی نمونه های غالب و مغلوب در متون چاپی و خطی فارسی و نگاهی بر منابع غیرفارسی به ارائه ی نمونه های موجود در متون شاخص فارسی از این مقوله می پردازیم. سپس با استفاده از این منابع، ساختار و چگونگی محاسبه ی «غالب و مغلوب» و نحوه ی استفاده از آن، برای یافتن طرف غالب و طرف مغلوب در جنگ و موارد دیگر استفاده از آن را بیان خواهیم کرد.