مهدیا وهابی

مشروعیت سیاسی در حکومت های آل بویه و سلجوقیان از طریق سازوکارهای چندلایه و متنوع شکل می گرفت. این پژوهش بررسی می کند چگونه این سلسله ها، با پیشینه و ساختارهای متفاوت، از قدرت نظامی و موقعیت محلی یا قبیله ای خود، به حاکمیتی مشروع و پذیرفته شده در جامعه ایرانی–اسلامی دست یافتند و چه ابزارهایی در تثبیت این مشروعیت نقش داشتند. بر این اساس، پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به این پرسش است که حکومت های آل بویه و سلجوقیان از چه ابزارهای فرهنگی، مذهبی، اداری و اجتماعی برای مشروعیت بخشی به سلطنت و قدرت خود بهره گرفتند و این اقدامات چه تأثیری بر پایداری و مقبولیت حکومت ها داشته است. یافته ها نشان می دهد که حکومت آل بویه با تکیه بر نسب سازی محلی، بازتولید سنت های سلطنتی ایرانی، توسعه نهادهای آموزشی و اجرای سیاست های فرهنگی و عمرانی، مشروعیتی هویتی و منطقه ای ایجاد کردند. حکومت سلجوقی نیز با تلفیق میراث ایرانی و اسلامی، حمایت از خلافت عباسی، سازمان دهی دیوان سالاری مرکزی و تأسیس مدارس نظامیه، مشروعیتی نهادمند، چندلایه و فراگیر بنیان نهادند که به ثبات و مقبولیت بلندمدت حکومت انجامید. در هر دو سلسله، تعامل میان نهادها، نخبگان، ابزارهای فرهنگی و مذهبی و قدرت نظامی نقش تعیین کننده ای در تقویت مشروعیت و پذیرش اجتماعی حاکمیت داشت. این پژوهش با اتخاذ رویکرد تاریخی–تحلیلی، به بررسی تطبیقی الگوهای مشروعیت در دو دوره حکومت آل بویه و سلجوقیان پرداخته است. گردآوری و تحلیل داده ها از طریق مطالعه منابع دست اول تاریخی (مانند تاریخ نگاری ها و متون معاصر) و منابع ثانویه پژوهشی صورت گرفته است.