نیکو فرجی

فرش ایرانی، افزون بر جلوه های بصری، حامل لایه های عمیقی از معناست؛ به گونه ای که هر نقش و رنگ آن به باورهایی کهن، اندیشه هایی دیرپا و مفاهیمی مقدس ارجاع می دهد که ریشه در اسطوره ها دارند. اسطوره ها روایتگر رخدادهای بنیادینی هستند که در زمان آغازین آفرینش به وقوع پیوسته اند و از خلال آن ها، ساختارهای معنایی فرهنگ ها شکل گرفته است. میرچا الیاده، دین پژوه و اسطوره شناس برجسته رومانیایی، آفرینش و عناصر بنیادین آن را عرصه ای برای تجلی امر قدسی می داند؛ عرصه ای که در آن، جهان از طریق نشانه ها و نمادها معنا می یابد. فرش های ایرانی نیز به عنوان متونی بصری، به نحو برجسته ای این تجلی قداست را به مخاطب عرضه می کنند. در این میان، این پرسش مطرح می شود که چگونه می توان نقشی از فرش های منطقه اراک، همچون نقش نسبتاً فراموش شده گل حنا، را از منظر دیدگاه های اسطوره شناسانه میرچا الیاده مورد مطالعه قرار داد؟ بر این اساس، فرض پژوهش بر آن است که میان نظریات الیاده درباره مفاهیمی چون امر قدسی و آفرینش و باورهای اسطوره ای ایران باستان، هم پوشانی ها و شباهت های معناداری وجود دارد که می توان بازتاب آن ها را در قالب نقش هایی چون گل حنا در فرش اراک مشاهده کرد. هدف این پژوهش، بررسی اساطیر مرتبط با این نقش و تحلیل آن در پرتو آرای میرچا الیاده از منظر اسطوره شناسی است. روش تحقیق از نوع بنیادین و با رویکرد توصیفی تحلیلی است و داده ها به شیوه کتابخانه ای و میدانی گردآوری شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که نقش گل حنا در این فرش حامل مفاهیمی اسطوره ای همچون تجلی بهشت، معناهای مرتبط با حفاظت و مراقبت، و تصور احیا و نوگشتن به مثابه تکرار آفرینش است. نقش گل حنا نه صرفاً عنصری تزئینی، بلکه ساختاری اسطوره ای نمادین است که فرش اراک را به مثابه متنی مقدس در سنت بصری ایران قابل خوانش می سازد.

اسطوره به بیان آنچه در لحظه آغازین روی داده است می پردازد و میرچا الیاده، آفرینش و عناصر بنیادینِ آن را جایگاه تجلیِ قداست معرفی می کند. فرش نیز مانند دیگر هنرهای ایرانی همواره صحنه نمایش اساطیر بوده است. پرسش اصلی این است که چگونه می توان آرای اسطوره شناسانه میرچا الیاده را با نقش مایه ماهی درهمِ فرش اراک، متشکل از ماهی، نیلوفر و آب، تطبیق داد؟ بنا بر فرضیه، حدس بر آن است که آنچه میرچا الیاده در باب آفرینش و بهشت ازلی بر آن تأکید دارد، به گونه ای مشابه در باورهای اساطیری ایرانی نیز آشکار گشته و در نقش ماهی درهمِ اراک تا حد زیادی قابل تطبیق و مقایسه می باشد. هدف از پژوهش حاضر، کشف و تحلیل ارتباط میان اساطیر مرتبط با نقش ماهی درهم شامل اشکال انتزاعی تثلیثِ نام برده: برگ، گل و لوزی، و آراء میرچا الیاده با رویکردی اسطوره شناسانه است. تحقیق از نوع بنیادی و شیوه آن توصیفی تحلیلی با رویکردی اسطوره شناسانه است. نحوه گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و میدانی بوده و در نهایت این نتیجه حاصل شد که تثلیث ماهی، نیلوفر و آب، با داشتن ریشه در معانی پنهان اساطیر ایرانی، بیانگر مفاهیمی چون برکت و باروری، سلامتی برای دارنده فرش هستند و در نهایت نماد حسرت بازگشت به بهشتِ الیاده با ایجاد مکانی مقدس، صعود به عالم بالا، بازگشت به لحظه پیش از هبوط و دیدار با خالق خویش و ... می باشند و با همین مفاهیم اسطوره ای، در سایر تمدن های کهنی که الیاده بررسی کرده است، مشابهت دارد.