جلوه هنر

"طراحی مستقل" به گونه ای از نگاره ها اشاره دارد که به صورت تک برگ و تک رنگ با مرکب، طراحی می شدند. رجحان خط بر رنگ به عنوان مؤلفه اصلی، طراحی را از نقاشی ایرانی متمایز می کند. نگارگران از طریق این تک نگاره ها به بازنمایی مضامینِ غیر درباری از جامعه ایرانِ عصر صفوی پرداختند. پذیرش طراحی های مستقل در خارج از مرزهای ایران، به ویژه دربار گورکانی هند با اقبال مواجه شد که می توان فروش طراحی های صادقی بیگ افشار توسط تجار آن زمان در هند را یکی از پی آمدهای آن برشمرد. روی آوردن دربار گورکانی به تک نگاره های طراحیِ عصر صفوی از این منظر حائز اهمیت است که عنصر رنگ در نگارگری هند به عنوان خصیصه ای مهم و شناخته شده در نگاره ها، حضوری مرجّح داشت. از همین رو، پژوهش حاضر، ضمن ضرورت بخشیدن به بررسیِ نقش مؤثر هنر طراحی به موازات نقاشی ایرانی بر نگارگری هند، با هدف شناختِ بسترهای هنری و همچنین وجوه تأثیرگذار طراحی ها بر نگارگری هند، به طرح این سؤال می پردازد که چه پیش زمینه هایِ هنری، موجبات پذیرش طراحی های مستقل عصر صفوی را در دربار گورکانی فراهم کرده است؟ و حضور طراحی ها چه تأثیراتی را در نگارگری گورکانی رقم زده است؟ در این راستا، با اتخاذ روش تاریخی - تطبیقی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، یافته های پژوهش حاکی از آن است که طراحی های مکتب هرات و اهدای آنها به شاهان گورکانی و همچنین نقش آفرینی میرسیدعلی در دربار هند به رواج طراحی هایی تحت عنوان "نیم قلم" در نگارگری گورکانی انجامید. این نگاره ها به تأسی از طراحی هایِ عصر صفوی با تغییر اسلوب و مضامین همراه بودند که با بروز خود، بازنمایی طبقه غیر درباری جامعه هند را ممکن ساخت.

با توجه به تنوع بسیار بالای محصولات و تعدد تولیدکنندگان در بازارهای رقابتی امروزه، دستیابی به رضایتمندی و ایجاد رابطه مطلوب کاربر/محصول، در محصولات از ضرورتهای اصلی فرایندهای طراحی و تولید محسوب می شود. در این راستا بهبود تجربه کاربری، عاملی کلیدی برای حفظ رقابت پذیری و ارتقای کیفیت محصولات می باشد. بنابراین اندازه گیری تجربه هیجانی کاربران در رابطه با محصولات، می تواند در کشف نیازهای احساسی کاربران بسیار مفید باشد. این پژوهش با هدف اندازه گیری میزان خوشایندی و برانگیختگی در تعامل با محصولات کاربردی ملموس، از تلفیق دو روش عینی (الکتروانسفالوگرافی) و ذهنی (پرسشنامه هیجانی) بهره گرفته است. نمونه آماری، شامل 40 نفر از بانوان، در بازه سنی 20 تا 40 سال بود. آزمودنی ها پس از انجام فعالیت با هر دو ابزار، مراحل تعامل با آنها را به صورت ویدئویی مشاهده کردند و همزمان ثبت الکتروانسفالگرام و پرسشنامه خودارزیابی آدمک انجام شد. یافته های پژوهش نشان داد که میزان هیجانات ابراز شده کاربران در خصوص تعامل با محصول در مراحل مختلف انجام کار متفاوت است. همچنین خوشایندی بیان شده توسط آزمودنی ها با میزان توان نسبی آلفای پیشانی، به عنوان شاخص الکتروانسفالوگرافی، ارتباط معنی دار دارد. ولی میان برانگیختگی بدست آمده از پرسشنامه و توان نسبی بتای پیشانی، رابطه معنی دار یافت نشد. با توجه به اینکه مطابق با مطالعات قبلی، مشاهده یا فکرکردن به تعامل با محصولات، ممکن است برانگیزاننده واکنش های هیجانی در افراد باشد، می توان مدعی شد که بهره گیری همزمان از روشهای به کاربسته شده در این پژوهش، می تواند به عنوان روشی کارآمد در ارزیابی تجارب هیجانی کاربران در ارتباط با محصولات، مطرح باشد.

در میان اشیاء به دست آمده از تمدن پنج هزار ساله جیرفت (هلیل رود)، نقش "مار" به طرزی بارز خودنمایی می کند. "مار" همواره در باورها و اعتقادات انسان جای داشته، و علی رغم جایگاه کیهان شناختی خاص خود، در وجوه مختلف رفتاری و نمادین اش، مملو از تضادهاست. شاید بتوان این جانور را بارزترین نمونه "جمع قوای متضاد" دانست. با این استنباط که دوگانگی های وجودیِ مار، در پیچشِ آن ها به وحدت رسیده است؛ نقش اسرارآمیز و تکرارشونده "مارهای درهم تنیده" هنرِ هلیل رود باستان، می تواند حاوی مفهوم "جنگ و وحدت میان اضداد" باشد که در اساطیر، اعتقادات و در اندیشه ایرانی تکرار گشته اند. "هراکلیتوس" حکیم بزرگ یونانی نیز بر کشاکش میان اضداد تأکید دارد. او در حقیقت وحدت را زائیده "جنگِ پیوسته میان اضداد" و هماهنگی جهان را ناشی از این "جنگ" می داند. وی به حقیقتی به نام "لوگوس" معتقد است که وحدت بنیادین و لایتغیر در پسِ کثرت حاصل از جنگِ اضداد است. پرسش مطروحه در باب موضوع این است که: چه باور و اندیشه ای دست اندرکار شکل گیری نقش مار در تمدن باستانی هلیل رود بوده است و چگونه می توان بر اساس اندیشه های هراکلیتوس در باب اضداد، نقوش "مارهای درهم تنیده جیرفت" را تحلیل کرد؟ بررسی و وجود رویکرد معرفت شناسانه و تفکر فلسفی در خلق آثار هنری جیرفت با بررسی وجوه مشابهت تفکر بازنمایی شده در آثار تمدنی جیرفت با نظام فلسفی هراکلیتوس، هدف این پژوهش است. نتایج این پژوهش حاکی از وجود رویکرد معرفت شناسانه در باور این مردمان و در منطقه مورد بررسی بوده و همچنین مشابهت و انطباق رویکرد فلسفی نهفته در آثار هنری این دوران با فلسفه هراکلیتی به اثبات رسیده است. این پژوهش از نوع کیفی و بنیادین، روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و ش یوه گردآوری داده ها، کتابخانه ای است.

بقعه آقا سیدحسین و سید ابراهیم کیا، یکی از اماکن تاریخی و مذهبی شهرستان لنگرود است که مدفن خاندان شیعی مذهب کیاییان بوده و یکی از مهم ترین تزئینات این بنا، کاشی کاری های آن است که متعلق به قرون متفاوتی هستند و از قدیمی ترین کاشی کاری های استان گیلان محسوب می شوند. این کاشی ها را از نظر موضوعی می توان به چهار دسته نقوش هندسی و گیاهی، جانوری، انسانی و کتیبه تقسیم نمود. در این راستا هدف پژوهش، شناسایی و معرفی نقوش کاشی کاری های بقعه آقا سیدحسین و سید ابراهیم کیا لنگرود و بررسی مفاهیم نمادین این نقوش است. سؤالات عبارتند از: 1-انواع نقوش کاشی کاری های بقعه آقا سیدحسین و سید ابراهیم کیا کدامند؟ 2-این نقوش دارای چه مفاهیم نمادینی هستند؟ تحقیق حاضر از نوع کیفی بوده و با روش توصیفی-تحلیلی و گردآوری اطلاعات به شیوه کتابخانه ای اسنادی و میدانی به انجام رسیده است. نتایج نشان می دهد که کاشی کارهای این بنا متعلق به دوره ایلخانی یا تیموری، صفوی و قاجار است. در سقاخانه این مجموعه، کاشی نگاره هایی با مضامین واقعه کربلا از دوره قاجار وجود دارد که دارای ویژگی های سبک درباری قاجار اما با بیانی ساده تر و پایبند به سنت های بومی به تصویر کشیده شده است. پس از آتش سوزی شهرستان لنگرود در دوره قاجار، کاشی های ازاره داخلی که قدیمی ترین بخش تزیینات است، از بنای دیگری به این مکان منتقل شده اند. بیشترین بخش نقوش جانوری شامل انواع پرندگان نظیر طوطی، طاووس، قرقاوول و... می شود. از نقوش حیوانی مانند نقش شیر که گاهی نماد حضرت علی (ع) قلمداد شده، خرگوش، غزال که در باورهای اسطوره ای فرهنگ گیلان جایگاه مهمی دارد، اژدها که شکل قالب آن تحت تأثیر هنر چینی بوده، استفاده شده است. از نقوش ختایی و نقوش شبیه به سبک ساز در اکثر کاشی ها استفاده شده است. کاشی های با نقوش انسانی متأثر از الگوی چهره های چینی با پوشش ایرانی بوده که این ویژگی ها در اوایل دوره صفوی دیده می شود. دو کاشی کتیبه دار در این بنا وجود دارد شامل امضای هنرمند کاشی گر و عبارت «یا علی» که نشان دهنده اعتقاد سازنده و سفارش دهنده بنا به مذهب شیعه است.

شاهنامه متعلق به استرآباد از جمله نسخ مصور ی است که در کارگاه ها ی هنر ی حکومتی اواسط دوره صفویه مصور شده و تنها نسخه ای است که در ایران به نام استرآبادی(متعلق به مکتب ایالتی استرآباد) در منطقه دشت گرگان شناخته شده و دارای ویژگی های خاص بومی در نگارگری است. تحقیق حاضر با هدف شناسایی سبک هنر ی نگاره ها ی متعلق به شاهنامه استرآبادی در قالب سبکی احتمالی و مستقل از مکاتب اصلی نگارگر ی دوره صفو ی است. در همین راستا سوالات پژوهش به شرح زیر تدوین می گردد: 1- کاربست عناصر بصر ی(خط، رنگ، بافت و غیره ....) و ترکیب بند ی(خطوط رهنمون، ساختار حلزونی، اقطار، کادر و تناسبات طلایی) در مجالس نگاره منتخب از شاهنامه استرآباد چگونه است؟2-چگونه می توان عناصر تصویر ی موجود در هر مجلس را از منظر فرمالیسم (ریخت شناسی، ترکیب بند ی و گونه شناسی) تحلیل و دسته بند ی کرد؟ این پژوهش به شیوه توصیفی - تحلیلی و با رویکرد فرمالیستی انجام شده و جامعه آمار ی پژوهش، تعداد 15 نگاره موجود در موزه ملک به عنوان نگاره ها ی در دسترس و حجم نمونه مشتمل بر6 نمونه را به روش غیر تصادفی یا هدفمند توسط پژوهشگران انتخاب کرده است. پیرامون این نگاره های منتخب از شاهنامه در جمع بندی نهایی می توان اشاره کرد؛ علیرغم وجود نقاط قوت در برخی مؤلفه ها همچون استفاده از ساختار حلزونی، انتشار موزون رنگ ها، کادربندی مناسب و...، اما در سبک کلی طراحی اعم از گزینش های رنگی، نحوه صفحه آرایی و روایت مجالس، نوعی شتابزدگی مشهود است. در واقع از توجه و اهمیت به پرداخت های ظریف و ریزه کاری های نگارگری سایر مکاتب ایرانی در این نگاره ها کاسته شده و فقط در مواردی کلی و برخی از وجوهات تصویری از آنها الگوبرداری شده است. این سبک از طراحی، بیانگر ویژگی های سبک شناختی و تصویرگری یک مکتب مستقل و ایالتی در زمان خود بوده که حکایت از نحوه تصویرسازی و سبک و سیاق هنرمندان خود را دارد.

آثار هنری از جمله سفال، در سده های مختلف تاریخی، انعکاس دهنده اندیشه ها و دیدگاه های آیینی و مذهبی بوده است. در این میان؛ آثار سفالی دوره سلجوقی، از دوره های باشکوه هنر ایران، حائز اهمیت بسیاری است. تزیینات و فرم های به کار رفته در این گونه آثار؛ به خوبی انعکاس دهنده دیدگاه ها و بازتاب نگرش اجتماعی جامعه آن دوران است. پژوهش حاضر به بررسی پیکره های سفالین از نوع مادر و کودک در دوران سلجوقی می پردازد و هدف آن، بررسی کاربرد آن ها، نقد دیدگاه های محققان در مورد این نوع آثار و در نهایت شناسایی هویت اصلی صاحب پیکره ها بر اساس مطالعه متون مرتبط با دوره سلجوقیان است. برای نیل به این اهداف از روش شمایل شناسی آروین پانوفسکی بهره برده شده است. پرسش های مطروحه در باب موضوع این است: 1) هدف از ساخت پیکره های سفالین مادر و کودک چیست؟2) و چه کاربردی داشته اند؟ این پژوهش از نوع کیفی بوده و روش تحقیق به کار رفته به صورت توصیفی-تحلیلی و شیوه گردآوری داده ها؛ به صورت مطالعات کتابخانه ای است. با توجه به مقایسه پیکره ها با نمونه های مشابه و همچنین نقد و بررسی مباحث گذشته درباره کارکرد این نوع مجسمه ها؛ می توان نتیجه گرفت که پیکره های سفالین مادر و کودک، نمی توانند نوعی ریتون باشند و از طرفی با توجه به نوع لباس و آرایش و تطابق با نگاره های این دوره؛ مادر و کودک نوعی نبوده و با استناد به نوع لباس و جزییات نقوش؛ به صورت زنی درباری بوده است. در پایان باید گفت که با توجه به مرسوم بودن ساخت پیکره های شاهان این سلسله؛ پیکره های مورد بحث در این پژوهش می تواند پیکره ترکان خاتون (همسر سلطان ملکشاه سلجوقی) و پسر شیرخوارش محمود باشد.

اسطوره به بیان آنچه در لحظه آغازین روی داده است می پردازد و میرچا الیاده، آفرینش و عناصر بنیادینِ آن را جایگاه تجلیِ قداست معرفی می کند. فرش نیز مانند دیگر هنرهای ایرانی همواره صحنه نمایش اساطیر بوده است. پرسش اصلی این است که چگونه می توان آرای اسطوره شناسانه میرچا الیاده را با نقش مایه ماهی درهمِ فرش اراک، متشکل از ماهی، نیلوفر و آب، تطبیق داد؟ بنا بر فرضیه، حدس بر آن است که آنچه میرچا الیاده در باب آفرینش و بهشت ازلی بر آن تأکید دارد، به گونه ای مشابه در باورهای اساطیری ایرانی نیز آشکار گشته و در نقش ماهی درهمِ اراک تا حد زیادی قابل تطبیق و مقایسه می باشد. هدف از پژوهش حاضر، کشف و تحلیل ارتباط میان اساطیر مرتبط با نقش ماهی درهم شامل اشکال انتزاعی تثلیثِ نام برده: برگ، گل و لوزی، و آراء میرچا الیاده با رویکردی اسطوره شناسانه است. تحقیق از نوع بنیادی و شیوه آن توصیفی تحلیلی با رویکردی اسطوره شناسانه است. نحوه گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و میدانی بوده و در نهایت این نتیجه حاصل شد که تثلیث ماهی، نیلوفر و آب، با داشتن ریشه در معانی پنهان اساطیر ایرانی، بیانگر مفاهیمی چون برکت و باروری، سلامتی برای دارنده فرش هستند و در نهایت نماد حسرت بازگشت به بهشتِ الیاده با ایجاد مکانی مقدس، صعود به عالم بالا، بازگشت به لحظه پیش از هبوط و دیدار با خالق خویش و ... می باشند و با همین مفاهیم اسطوره ای، در سایر تمدن های کهنی که الیاده بررسی کرده است، مشابهت دارد.

از دوران گذشته تاکنون هنرمندان همواره به مصورکردن کتب مشغول بوده اند. تصویرسازی متون ادبی در دوره معاصر دچار تحولات بسیاری شد، از جمله اینکه این تصاویر برای آثار شاعرانی انجام شد که تا پیش از این زمان در ایران مهجور مانده بودند. از این دست اشعار می توان به رباعیات حکیم عمرخیام اشاره نمود. تحقیق پیش رو نیز، با هدف بررسی رابطه متن و تصویر در نگاره های مرتبط با این رباعی و دریافت وجوه اشتراک و افتراق در آثار چهار نگارگر معاصر «استاد حسین بهزاد، محمد باقر آقامیری، رضا بدرالسماء و امیرحسین آقامیری» در به کارگیری از عناصر تصویری و بیانی این مضمون است. پرسش های پژوهش عبارتند از: ۱. رابطه متن و تصویر در نگاره «کوزه گر عقل آفرین» در آثار نگار گران معاصر به چه صورت است؟ ۲. وجوه اشتراک و افتراق در نگاره مرتبط با رباعی «کوزه گر عقل آفرین» در آثار نگارگران معاصر کدام اند؟ بر این اساس، پژوهش حاضر به شیوه توصیفی- تحلیلی با رویکرد تطبیقی و با استناد به منابع کتابخانه ای، مشاهده و منابع الکترونیکی انجام گرفته است. یافته های حاصل از پژوهش حاکی از آن است که در همه نگاره ها، نگارگران از متن رباعی جهت تصویرسازی بهره برده و در نمایش این مضمون به مراحل آفرینش، فنا و بقا وآفرینش مجدد موجودات اشاره داشته و تصاویر مطابق با متن ایجاد کرده اند که گاهی در این راستا با بهره گرفتن از عناصر نمادین، سبب ایجاد ترکیب بندی هایی با عناصر تصویری جدید شده و تصاویر متفاوت تری خلق کرده اند. کلید واژه ها: خیام نگاره، نگار گری معاصر، نگار گران معاصر، رباعیات خیام

زشتی در امور مختلف، دارای کیفیتی واحد نیست؛ اومبرتو اکو زشتی را به سه دسته تقسیم بندی کرده است: زشتیِ فی نفسه، صوری و هنری. زشتیِ فی نفسه نوعی زشتی جهان شمول مانند زشتی موجود در لاشه است؛ زشتی صوری نقص ظاهری را نمایش می دهد و زشتی هنری، بازنمود زیبا از مفهوم زشتی است. هدف این نوشتار بازنگری مفهوم زشتی در دو نگاره از شاهنامه طهماسبی به جهت تأکید بر اصول اخلاقی و نحوه نمایش آن است که با در نظر گرفتن زشتی هنری از نگاه اکو مورد تحلیل قرار گرفته اند. این مقاله در جستجوی یافتن وجوه بصری و درک فضای حاکم بر این دو نگاره برای تحلیل زشتیِ به تصویر درآمده در آن ها از نظر صورت و معناست. بخش بصری به نحوه نمایش فرهنگ رایج برای ترسیم زشتی در نگارگری و بخش معنایی به متن روایت داستانی شاهنامه فردوسی می پردازد. این مقاله به شیوه توصیفی- تحلیلی با استفاده از اسناد تصویری و کتابخانه ای زیباشناسی زشتی موجود در دو نگاره منتخب را مورد بررسی قرار داده است. جامعه آماری نگاره ها با محوریت ترسیم زشتی در شاهنامه های مصور است که در این نوشتار دو نمونه منتخب با موضوع زشتی، موجود در شاهنامه طهماسبی است. همسو با اهداف مقاله، سؤالات پژوهشی این متن عبارتند از: ۱. امر زشت در نگاره های منتخب از شاهنامه طهماسبی بیانگر چه ویژگی های بصری است؟ ۲. بازنمود زشتی هنری از منظر اومبرتو اکو در این نگاره ها به چه صورت هایی نمود یافته است؟ براساس یافته های این پژوهش زشتی ها در شاهنامه طهماسبی اگر چه طبق فرهنگ بصری غالب دوره ایجادشان جزء عناصر زشت قلمداد می شوند اما با زاویه دید اومبرتو اکو در دسته زشتی هنری قرار می گیرند؛ زشتی ها، با نحوه ترسیم به صورت زیبا و تحسین برانگیز به تصویر درآمده اند.

حیات انسان با محیط، بستگی انکارناپذیری دارد. در هنر معاصر نیز این خصلت دیده می شود. تعامل نزدیک مخاطب و محیط در چیدمان های اولافورالیاسون از ارکان زیبایی شناختی آثارش به شمار می آید. چیدمان های او با تعاملات پدیده های طبیعی و انسان در ارتباط مستقیم است. هدف این مقاله بررسی زیبایی شناسانه رابطه چیدمان های الیاسون با طبیعت و مخاطب است و سعی دارد به چگونگی درک طبیعت در این آثار توسط مخاطب پاسخ گوید. مقاله از رویکرد زیبایی شناسی محیطی و به ویژه نظریات آرنولد برلینت استفاده کرده است تا بخشی از چیدمان های الیاسون را از این منظر مطالعه کند. از میان آثار او سه نمونه به صورت هدفمند انتخاب شده است. این تحقیق دارای نظامی کیفی و راهبردی و بر اساس هدف، از نوع تحقیق های بنیادی و از نظر روش، پژوهشی از نوع پژوهش های زیبایی شناسی است. مقاله حاضر، با روش توصیفی و تحلیلی مورد بحث و تحلیل قرار گرفته و به نتایج دست خواهد یافت. با توجه به موضوع مقاله؛ زیبایی شناسی محیطی در چیدمان های اولافورالیاسون. این هنرمند دانمارکی در کارهایش به کل هستی و رابطه انسان با جهان خلقت می پردازد. مهم ترین یافته های این پژوهش بدین شرح است: چیدمان های الیاسون در ارتباط با زیبایی شناسی محیطی مؤلفه هایی همچون لذتی فراتر از زیبایی صرف همراه با درک و همین طور بدنمند، تجربی و فرآیندی، برساخته و فرهنگی، تلفیقی (عناصر طبیعی و مصنوعی)، گفت و گوی تعاملی با مخاطب و محیط پیرامون، غوطه وری زیباشناسی، تجربه لذت متصل، چندحواسی، کم کردن فاصله میان مخاطب و اثر، وحدت و تلفیق با تجربه زندگی روزمره، از میان برداشتن ذهنیت و عینیت را تجسم بخشیده است.