علی محمد جعفری نژاد

یافته های دانش روان شناسی هویت انسان را ساخت یافته بینش ها و ارزش های او می داند. به رغم وجود رابطه هم کنشی بین ساحت های رفتاری، گرایشی و بینشی، شدت و قوت تأثیر حوزه بینشی بر دیگر ساحت های وجودی انسان به اندازه ای است که باورهای انسان، جوهره شخصیت او را تشکیل می دهند. این موضوع باقاعده «اتحاد عقل و عاقل و معقول» در حکمت صدرایی که نفس آدمی را متحد با مجموعه معلومات او می داند همخوانی کامل دارد. براین اساس حالت ها و ویژگی های ساحت معرفت در دیگر حوزه های وجودی انسان ساری و جاری است. ساماندهی معرفت، شکل گیری هویت و در نتیجه، بهداشت روانی و در مقابل، بحران معرفت، بحران هویت و در نتیجه بی معنایی زندگی را در پی دارد. از منظر فلسفه اسلامی، ساماندهی نظام معرفتی از طریق عقلانیت و پیروی از استدلال میسر می گردد. هرچند ملاصدرا علم یقینی را موهبتی و ویژه خواص می داند؛ ولی بر این باور است که مرتبه ای از عقلانیت که همان تبعیت از استدلال های متعارف عقلی است برای عموم انسان ها امکان پذیر است. عقلانیت فلسفی و نقش آن در هویت سازی، موضوع این نوشتار را تشکیل می دهد. فرضیه این پژوهش این است که صورت بندی درون مایه های معرفتی و از جمله جهان بینی دینی بر اساس عقلانیت فلسفی، نقش مؤثری در سامان دهی نظام معرفتی و در نتیجه آرامش روانی و معناداری زندگی دارد.

إن وقوع الحوادث المتنوعه ونزول آیات من القرآن تبعاً لتلک الحوادث أو للأسئله التی کان الناس یوجهونها إلى النبی، ثم نزول آیات جدیده أو تعدیل مضامین بعض الآیات السابقه، یُعدّ دلیلاً واضحاً على أنّ القرآن کتاب ذو طبیعهٍ سیاقیّه؛ بمعنى أنّ کثیراً من آیاته قد تشکّلت وفقاً للوقائع والتحولات التی شهدها عصر الرساله. والسؤال الجوهری هنا هو: هل السیاق یُعدّ من الخصائص الذاتیه للقرآن بحیث إن تغیّر السیاق یؤدّی بالضروره إلى تغیّر تعالیمه؟ أو أنّ السیاق لیس سوى صفه عَرَضیه للقرآن، بحیث إنّ تغیّر السیاق لا یؤدّی إلى أیّ تحوّل فی مضامینه، رغم انسجامه مع أحداث الحیاه المتجدّده؟ ففی المنهج المتعارف بین المفسّرین، القرآن متقدّم على الحوادث الزمانیه، وهو مقرّر فی اللّوح المحفوظ؛ ومن ثمّ فإنّ الوحی الإلهی نزل بإشرافٍ على الواقع لا بتأثّرٍ منه. فالقرآن من حیث اللفظ والمضمون هو کلام الله، وجمیع آیاته بما تتضمّنه من تعالیم عقائدیه وأخلاقیه وأحکام فقهیه وحقوقیه، بل وحتى القصص والتقاریر التاریخیه تُعدّ خطاباً إلهیاً تلقّاه النبی من عالم المعنى، ثمّ بلّغه للناس کاملاً من غیر نقصان أو خلل. إنّ ثمره هذا المنهج هی حجّیه جمیع آیات القرآن، ومن ثمّ مرجعیّته العلمیّه الشامله. والنقطه المحوریّه فی هذا المنهج أنّ إدراک حقیقه معانی القرآن لا یتحقّق إلاّ عبر التفسیر والتأویل، حیث تُعدّ مراعاه القرائن مثل السیاق وظروف النزول من أهمّ القواعد فی هذا السبیل. وفی المقابل، یرى السیاقیّون عبر طرحهم نظریه تاریخیّه للدین وبنظره نقدیّه إلى الأسس الاعتقادیه المتداوله فی اللاهوت الإسلامی أنّ التاریخ وثقافه العصر یشکّلان البنیه الجوهریّه للتعالیم الوحیانیّه. ویذهبون إلى أنّ الله جعل الوحی القرآنی منسجماً مع البُنى الثقافیّه والاجتماعیّه لأهل عصر الرساله؛ ولذلک فالوحی الإلهی فی نظرهم لیس کلامَ الله ولا مجموعهً من القضایا المعصومه من الخطأ، بل هو نتاجُ التجربه الباطنیه للنبی التی امتزجت بالثقافه السائده وبالمعتقدات غیر السلیمه فی زمنه. وبناءً على ذلک، فإنّ بعض التعالیم العقائدیه، وکذلک جمیع الأحکام الفقهیه فی القرآن، ترتبط بالقوالب التاریخیّه للدین، ولا یمکن إسقاطها على الحوادث والتحوّلات فی العصور اللاحقه؛ بل إنّها ستتغیّر بما یتناسب مع الظروف المتحوّله للعالم الحدیث. وثمره هذا التصوّر هی إنکارُ خلودِ تعالیم القرآن، ومن ثمّ تقلیصُ مرجعیّته العلمیّه فی مجالاتٍ مثل التعالیم الفکریّه والعقائدیّه، والأحکام والأنظمه الاجتماعیّه، والقصص والتقاریر التاریخیّه، فضلاً عن إنکار الأثر المنهجی والمعرفی لآیات القرآن الکریم، وفی النهایه نزعُ القداسه تدریجیّاً عن جمیع المعارف الدینیّه. وهذه الدراسه تعتمد منهجَ التحلیل المنطقی فی فحص ونقد مقاربه السیاقیّه القرآنیّه وإثبات خلود القرآن الکریم. فی المرحله الأولى، تُحلَّل نظریه السیاقیّه القرآنیّه بوصفها نظاماً معرفیّاً من حیث الأسس، والبنیه الداخلیّه، واللوازم المنطقیّه، ثمّ یُبحث فی صدق کلّ واحد من هذه الأقسام الثلاثه ومشروعیّته أو کذبه وعدم مشروعیّته. کما سیُعرض ما یثبت التناقض الذاتی فی القضایا ضمن کلّ واحد من الأقسام الثلاثه. ذلک أنّ وجود التعارض وعدم الانسجام فی داخل أیّ نظریّه یدلّ على بطلانها وعدم تسویغها. کما أنّ نقد اللوازم المنطقیّه أی القضایا التی تُعدّ نتیجهً منطقیّه لهذا التصوّر قد حظی باهتمام خاص، ومن تلک اللوازم إنکارُ طیفٍ واسع من الظواهر والنصوص القرآنیّه فی موضوعات مثل الجنّه والنار، الله، الملائکه، الجنّ، السحر، الکرسی، الدعاء، المعجزه، والإمدادات الغیبیّه، فضلاً عن إنکار عصمه النبی فی تبلیغ الوحی، وکذلک نفیُ وظیفه القرآن فی الهدایه. وذلک لأنّ بطلان مثل هذه القضایا یُعدّ دلیلاً واضحاً على فساد هذا التصوّر. والهدف الرئیس من هذه الدراسه هو تبیین أحد الأسس الاستراتیجیّه لشمولیّه القرآن من خلال تحلیلٍ ونقدٍ للعوامل العقلیّه التی یستند إلیها المعارضون لمرجعیّه القرآن، بحیث یأتی هذا التبیین فی سیاق بیان أثر شمولیّه القرآن على مرجعیّته. وفی النهایه یُستنتج أنّ سیاق النزول إنّما هو ممهّدٌ لنزول القرآن من العالم الملکوتی إلى العالم الناسوتی، لا علّهً ذاتیّهً لنزوله؛ ومن ثمّ فإنّه لا یؤثّر فی البنیه الدلالیّه للتعالیم الوحیانیّه، لیبقى القرآن متّصفاً ب ما فوق التاریخ والشمولیه، ومنتهیاً إلى مرجعیّه علمیّه راسخه.