حسن افشاری سالکی

مُهرها از شاخص ترین یافته های باستان شناختی به شمار می آیند که حامل پیام های بصری بوده و در قالب نقش مایه های متنوع تجسم یافته اند. زبان تصویر، زبانی فراسوی مرزهای زبانی و بی نیاز از کلام است، اما درک معنا و کارکرد آن مستلزم شناخت مؤلفه های نمادینی است که در فرهنگ های گذشته واجد معانی مشخص بودند و بازتابی از باورها و اندیشه های سازندگان خود محسوب می شدند. مُهرها، که از نیمه دوم هزاره پنجم پیش ازمیلاد رواج یافته اند، نه تنها ابزارهای عملی نظام های اقتصادی و اداری جوامع کهن بودند، بلکه صحنه هایی از حیات اجتماعی را با نقش مایه های هندسی، گیاهی، انسانی، حیوانی، اساطیری و آئینی- اسطوره ای، گاه در ترکیب با صحنه های رزم، به شکلی هنرمندانه بازنمایی کرده اند. این پژوهش با تمرکز بر منشأ هنر مهرسازی در دوره شوش A، پیشینه های احتمالی آن در نواحی مرتفع زاگرس مرکزی را بررسی می کند؛ هرچند فرهنگ شوش A (حدود اواخر هزاره پنجم تا آغاز هزاره چهارم پیش ازمیلاد) معمولاً در بستر تحولات تاریخی دشت شوشان تحلیل می شود، این مطالعه بر نقش برجسته و تأثیرگذار ارتفاعات در شکل گیری سنت های مهرسازی تأکید دارد. از رهگذر تحلیل تطبیقی طرح ها و نقش مایه های مهرها از محوطه های کلیدی زاگرس هم چون: تپه گیان، هکلان و پرچینه، و مقایسه آن ها با یافته های شوش، این جستار به تداوم های صوری و شمایلی اشاره می کند که مؤید منشأ ارتفاعات یا دست کم پیوندهای فرهنگی مستحکم میان این مناطق است. شواهد حاصل از ساختارهای ترکیبی مشترک، مضامین انسان وار و جانوری، و ویژگی های سبکی ویژه، فرضیه ای را تقویت می کند که مهرسازی در شوش A، نه صرفاً محصول فرآیندی بومی در دشت شوشان، بلکه بازتاب تعاملات فرهنگی و هنری گسترده تر با ارتفاعات زاگرس بوده است. با بهره گیری از رویکرد تاریخی - تحلیلی و مطالعات کتابخانه ای، این پژوهش از رهگذر تبارشناسی نقش مایه های مُهرهای استامپی مناطق مرتفع زاگرس و دشت شوشان، تصویری تازه از پویایی های فرهنگی جنوب غرب ایران ارائه می دهد و مدل های رایج مبتنی بر نوآوری یا انتشار فرهنگی صرف از مناطق کم ارتفاع دشت شوشان را به چالش می کشد.

قدیمی ترین شواهد مربوط به بهره برداری انسان از میوه های درخت خرمای وحشی در خاورمیانه به هزاره های ششم و پنجم پیش ازمیلاد بازمی گردد. باوجود کمبود داده های باستان شناختی، معمولاً چنین پنداشته می شود که در پایان دوره اوروک متأخر، سومریان نخستین باغ های خرما را بنیان نهادند و این فرضیه تاکنون به اثبات نرسیده و مسئله را به موضوعی بحث برانگیز تبدیل کرده است. همچنین، به دلیل آن که خط آغازایلامی به طور کامل رمزگشایی نشده، اطلاعات فعالیت های کشاورزی در جامعه آن بسیار محدود است. آن چه تاکنون از ساختار نظام اقتصادی این جامعه دریافته ایم، برمبنای مقایسه نشانه های گِل نبشته های آغازایلامی با نمونه های مشابه در گِل نوشته های آغازمیخیِ بین النهرینی است؛ نشانه هایی که بیشتر به فعالیت های کارگری، دامداری و محصولات دامی اختصاص یافته اند. فرضیه اصلی پژوهش، درخصوص برخی نشانه هایِ تاکنون ناشناخته یا به درستی تفسیر نشده متون آغازایلامی است که درحقیقت بازنمایی هایی از درخت نخل خرما و میوه آن هستند؛ درنتیجه، خرما و باغداریِ نخل، برخلاف تصور پیشین، بخش قابل توجهی از اقتصاد معیشتی شوش در اواخر هزاره چهارم پیش ازمیلاد را تشکیل می داده اند. در همین راستا، پرسش های پژوهش عبارتنداز: ۱) آیا در گِل نبشته های آغازایلامی می توان نشانه هایی قابل اتکا از نخل خرما شناسایی کرد؟ ۲) این نشانه ها در مقایسه با نمونه های تصویری هم زمان یا متأخرتر چه جایگاهی دارند؟ ۳) شناسایی این نشانه ها چه تأثیری بر بازسازی نظام اقتصادی و سطح دانش باغداری جامعه آغازایلامی دارد؟ این پژوهش با رویکرد تطبیقی و نشانه شناختی، نخست ویژگی های فنوتیپی قابل تشخیص نخل خرما را استخراج و سپس آن ها را با نشانه های موجود در گِل نبشته های آغازایلامی مقایسه می کند و در ادامه، با نمونه های تصویری هم زمان و متأخرتر ایرانی و بین النهرینی تطبیق داده شده و ازطریق تحلیل مقایسه ای، امکان همسان سازی آن ها، سنجیده می شود. نتایج پژوهش نشان می دهد که چند نشانه شاخص در متون آغازایلامی با ویژگی های فنوتیپی نخل خرما هم خوانی دارد و می توان آن را به عنوان کهن ترین بازنمایی های شناخته شده از نخل خرما در جنوب غرب ایران معرفی کرد. این گزاره، افق تازه ای برای بازشناسی اقتصاد معیشتی و دانش باغداری در شوشِ آغازایلامی می گشاید و نشان می دهد که خرما و فرآورده هایِ آن، احتمالاً نقشی بنیادین در اقتصاد این دوره داشته اند.