قاسم امینی

رسانه های اجتماعی در سال های اخیر به یکی از مهم ترین عرصه های بازتولید و چالش گفتمان های سیاسی در ایران تبدیل شده اند. این مقاله با بهره گیری از چارچوب نظری لاکلا و موفه، به بررسی نقش رسانه های اجتماعی جدید در محدودسازی قدرت دولت می پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که چگونه رسانه های اجتماعی می توانند به عنوان میدان مبارزه ی گفتمانی عمل کرده و هژمونی گفتمان رسمی دولت را به چالش بکشند. روش تحقیق بر تحلیل گفتمان انتقادی و مطالعه ی نمونه هایی از کنش های رسانه ای در شبکه های اجتماعی استوار است. یافته ها نشان می دهد که رسانه های اجتماعی از طریق ایجاد زنجیره های هم ارزی، برجسته سازی دال های تهی و بازتعریف مفاهیم کلیدی، امکان شکل گیری گفتمان های بدیل را فراهم می کنند. این فرایند نه تنها به محدودسازی قدرت دولت در سطح نمادین و معنایی منجر می شود، بلکه ظرفیت بسیج اجتماعی و مطالبه گری عمومی را نیز تقویت می کند. در نهایت، مقاله نتیجه می گیرد که رسانه های اجتماعی در ایران، علی رغم محدودیت ها و موانع ساختاری، به بستری برای بازتعریف رابطه ی دولت و جامعه بدل شده اند.

طی سخنرانی آیت الله خامنه ای در تاریخ 15/01/1402، مفهوم جدیدی در سپهر اندیشه ای ایران به نام «حرام سیاسی» ابداع و تولید شد. پژوهش حاضر در پیِ فهم معنایی و ارتباط آن با بستر جامعه و مراد گوینده در کاربست اجتماعی این راهبرد زبانی است. سؤال پژوهش حاضر این است که مفهوم حرام سیاسی و بستر و بافت پدیدآورنده این مفهوم چیست؟ بنابر این با استفاده از رویکرد انتقادی و با ارائه مستندات و ذکر شواهد، سعی شده این مفروض اثبات گردد که حرام سیاسی در اندیشه آیت الله خامنه ای بر اساس اصول و مقاصد شرعی و منافع ملی تعریف می شود و به عنوان یک مکانیسم اخلاقی و قانونی جهت بسط و تقویت جامعه توحیدی و تسهیل کننده اجرای شریعت در بطن جامعه می باشد. رویکرد پژوهشی حاضر بر مبنای تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف و در سه مرحله جمع بندی گردیده است: مرحله «توصیف»، مرحله «پرکتیس گفتمانی» و مرحله «پرکتیس اجتماعی». نتایج تحقیق نشان می دهد که حرام سیاسی در اندیشه آیت الله خامنه ای یک گفتمان انتقادی است که با گفتمان های دیگر مانند اسلام سیاسی یا فقاهتی و جمهوریت ارتباط معناداری دارد و با دال هایی همچون جامعه توحیدی، امر به معروف و نهی از منکر، آزادی، امنیت، منافع ملی و هویت ملی مرتبط است؛ همچنین از این مفهوم سازی برای مقابله با چالش ها و تهدیدهای داخلی و خارجی استفاده می شود.