رویا رضامنش

در این جستار دین شناسی میرزا ابوالقاسم راز شیرازی، عارف شیعی(1286ق) به روش توصیفی-تحلیلی مورد بررسی قرار گرفته است. او اصل دین، بالاخص دین اسلام و مذهب شیعه را ولایت حضرت علی (ع) دانسته است و در مجموع آثار خود به نحوی خاص و منحصربه فرد به ارتباط بین بحث حقیقت محمّدیه با ولایت پرداخته است. از نظر او در پیشگاه حضرت احدیت هیچ اصلی از اصول و فُروع دین بدون تشیید بنیان ولایت از عباد پذیرفته نیست. راز به دین شناسی عرفانی در ساختار سه گانه دین نیز اشاره کرده است و با پشتوانه احادیث شیعه و با تکیه بر مفهوم «رکنِ» دین یعنی ولایت کلیه الهیه، ضمن تأکید بر چهارمین عنصر؛ یعنی حقیقت به عنوان گوهر دین، نیل به مقام احسان را نه تنها در دین اسلام، بلکه در تمامی ادیان پیشین هم، مشروط به پذیرفتن حقیقت محمدیه و علویه دانسته است. از دیدگاه او چنین بر می آید که حضرات معصومین (ع) تمثل حقیقت دین در کلیه قرون و اعصاراند.

یکی از مسائل مهم در عرفان نظری، ضرورت وجود انسان کامل در نظام هستی است؛ چراکه انسان کامل به لحاظ برخورداری از جامعیت و گستردگی وجودی، نسخه جامع و کامل تمام نظام هستی است، به گونه ای که شناخت او موجب شناخت عالم خواهد شد. از نظر راز شیرازی، عارف شیعی قرن سیزدهم، برپایی عالم و بقای آن وابسته به وجود انسان کامل است که منظوراز این انسان ، حضرات محمدی و علوی و ذریه مطهر ایشان است. انسان کامل دو نسبت با عالم دارد: در نسبت اول، بخشی از عالم یا مرتبه ششم است که نسبت طولی است. او در یک تقسیم بندی کلی، پنج مرتبه را برای ظهورات الهی در نظر گرفته که به حضرات خمس معروف است. علاوه بر ذکر حضرات خمس، به بیان عوالمی که نتیجه تجلی هریک از حضرات است، پرداخته و براین اساس از تجلی هر حضرت، یک عالم پدید می آید. به این ترتیب، عوالم مختلف لاهوت، جبروت، ملکوت، ملک و انسان کامل، به ظهور می رسند. عالم ناسوت انسانیه، جامع عوالم اربعه الهیه و آن عوالم، در عالم هیکل ناسوتی انسانی مندرج است. در نسبت دیگر، واسطه خلقت یا ایجاد عالم؛ و به تعبیری، هم علت و هم دلیل ایجاد عالم است. راز شیرازی به پشتوانه آیات و احادیث شیعه و با تکیه بر مفهوم ولایت کلیه الهیه، انسان کامل را محل مشیت الله، واسطه فیض الهی و مانند آن دانسته است. در این مقاله به روش توصیفی-تحلیلی به تبیین جایگاه انسان کامل در نظام هستی از منظر راز شیرازی پرداخته می شود.